İsrailin “Rəfah” Sərhəd Qapısına doğru intensivləşən hərbi əməliyyatları Misir üçün ciddi bir dalana çevrilib. Bu hərbi əməliyyatlar bir tərəfdən İsrailin hərbi əməliyyatları ilə sıxışdırılan fələstinlilər üçün Sinay yarımadasında mümkün artan təhlükəsizlik riskləri ilə yanaşı iqtisadi problemlərin dərinləşməsinə səbəb oldu. Müharibədən əvvəl təxminən 300 min insanın yaşadığı Rəfah şəhərinin əhalisi dörd dəfədən çox artaraq, 1,4 milyon nəfərə çatıb.

İsrail qüvvələri tez-tez Rəfah şəhərini hava zərbələri ilə hədəfə alır, lakin son günlər Misiri həqiqətən narahat edən məsələ İsrailin Rəfaha qurudan hərbi əməliyyata başlaması və Qəzza zolağından mülki əhalinin Sinaya sıxışdırılmasıdır. Buna görə də Misir Qəzza sərhədində təhlükəsizliyi əhəmiyyətli dərəcədə artırıb. Misirin bu əlavə tədbirləri arasında Sinayın şimal-şərqində təxminən 40 tank və zirehli personal daşıyıcısının yerləşdirilməsi və yerdən 6 metr dərinliyə qədər enən tikanlı məftillərlə örtülmüş beton sərhəd divarının tikintisi yer alır.

Riskli ssenarilər

Misirin əsas narahatlığı fələstinlilərin Qəzza zolağından çıxarılması və Sinayda daimi məskunlaşmağa məcbur edilməsidir. Bu, heç də uzaq bir ehtimal deyil. 1948-ci il Ərəb-İsrail müharibəsi zamanı bir çox fələstinli öz ölkələrini tərk etmək məcburiyyətində qaldı və geri qayıtmağa icazə verilmədi. İsrailin Rəfah şəhərinə qurudan hücum etmə ehtimalı o qədər də uzaq bir ehtimal kimi görünmür. 2023-cü ilin oktyabrında keçmiş müdafiə və təhlükəsizlik rəsmiləri tərəfindən qurulan və idarə olunan İsrailin “Misgav” Milli Təhlükəsizlik və Sionist Strategiya İnstitutu cari münaqişələrlə bağlı araşdırma dərc etdi.

Bu nəşr edilmiş araşdırmada münaqişənin “bütün Qəzza zolağının boşaldılması üçün unikal və nadir fürsət” olduğu və Qəzza zolağının İsrailə birləşdirilməli və yenidən inşa edilməli olduğu bildirilib. Təxminən eyni vaxtda sızdırılmış bir sənədə görə, İsrail Kəşfiyyat Nazirliyi Qəzzadakı 2,2 milyon fələstinlinin Şimali Sinaya köçürülməsini və onların geri qaytarılmasının qarşısını almaq üçün İsrail sərhədi boyunca bufer zonanın tikintisini tövsiyə edib. Britaniyanın “Financial Times” qəzetində dərc olunan xəbərdə deyilir ki, israilli siyasətçilər avropalı həmkarlarından Misirə sərhədlərin açılması üçün təzyiq göstərmələrini istəyiblər.

Misirin “qırmızı xətti”

Qahirənin gündəmini zəbt edən başqa bir məsələ isə İsrailin Filadelfiya dəhlizinə (Səlahəddin dəhlizi) nəzarəti ələ keçirməsi ehtimalıdır. Qəzza-Misir sərhədi boyunca Aralıq dənizindən başlayaraq, “Kərəm Əbu Səlim” Sərhəd Qapısına qədər uzanan 14 kilometrlik zolaq olan Filadelfiya dəhlizi strateji və geosiyasi narahatlıqların mərkəzindədir. İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu dəfələrlə açıqlamalar verib və bildirib ki, dəhlizin tamamilə İsrailin nəzarətində olması İsrailin təhlükəsizliyi üçün zəruridir.

İsrail Qəzzanın cənub sərhədinə nəzarəti qısa müddətdə Qəzzanın mühasirəsini tamamlamaq və uzun və orta müddətdə bölgəni silahsızlaşdırmaq üçün atılan addım kimi görür. Görünür, İsrail Qəzzada hərbi əməliyyatının yeni mərhələsini Fələstin ərazisinin Misirlə cənub sərhədinə nəzarət etmək kimi müəyyən edib. İsrail Rəfaha daxil olarsa, Misir Filadelfiya dəhlizindəki təsirini və üstəlik Qəzza ilə olan bağlantısının regional və qlobal rolunu itirəcək. Bu ehtimal Qahirə üçün arzuolunmaz nəticədir.

Misirin bu dəhliz vasitəsilə Fələstin torpaqlarının xarici dünyaya çıxış nöqtəsinə nəzarət etmək imkanı var. Qəzza ilə əlaqəsi Misirə həm İsraillə münasibətlərində, həm regionda, həm də qlobal miqyasda siyasi və strateji çəki və mövqe qazandırıb. Buna görə də Misir vurğulayır ki, o, dəhlizin statusunda istənilən dəyişikliyi rədd edir və fələstinlilərin köçürülməsi siyasəti Misir üçün müzakirə olunmayan “qırmızı xətt”dir.

İqtisadiyyatda çoxsaylı böhranlar

Qahirəni narahat edən digər məsələ fələstinlilərin köçünün artıq bir sıra problemlərlə üzləşən Misir iqtisadiyyatını daha da gərginləşdirməsi ehtimalıdır. Qəzzada müharibə başlamazdan əvvəl Misirin əsas prioriteti iqtisadiyyatındakı çoxsaylı böhranları aradan qaldırmaq idi. Misir həm Beynəlxalq Valyuta Fondunun (BVF) həm də Körfəzdəki müttəfiqlərinin, xüsusilə Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin (BƏƏ) və Səudiyyə Ərəbistanının struktur islahatları tələblərinə cavab verməklə, iqtisadi böhranından çıxmağı planlaşdırırdı.

Bu struktur islahatları təzyiqləri yüksək daxili inflyasiya, həddindən artıq xarici borc və aşağı məşğulluq problemləri ilə müşayiət olundu. Qəzzadakı müharibə və Qırmızı dənizdə təhlükəsizliyin artması ilə bölgədəki ticarət gəlirləri və turizm də böyük zərbə aldı. Fevralın əvvəlində dərc edilən hesabata görə, Misir BVF ilə 12 milyard dollarlıq maliyyə sazişi imzalamaq ərəfəsindədir. Lakin bu, Misirə ancaq müvəqqəti rahatlıq verə bilər. BVF-nin maliyyələşdirməsini tamamlaya biləcək Qərb maliyyə yardımı nə Misirə bu məsələdə yanaşmasını dəyişməyə, nə də mövcud narahatlıqlarını aradan qaldırmağa imkan verməyəcək.

Misir üçün böyük çıxılmaz vəziyyət

Əvvəla, Misirin fələstinlilərin köçürülməsindən yarana biləcək siyasi və təhlükəsizlik risklərini balanslaşdırmaqda çətinliklərlə üzləşməsi qaçılmazdır. Bundan əlavə, bu təzyiqlər qarşısında baş verə biləcək uğursuzluqların dəyəri Misir üçün çox yüksəkdir. Misirin Qəzza sakinlərini daimi olaraq köçürməkdə İsrailə kömək etməsi ilə bağlı fikir həm fələstinlilərin, həm də misirlilərin qəzəbinə səbəb olacaq.

Eyni zamanda, fələstinlilər arasında qəzəbin Misir administrasiyasına yönəlməsi ehtimalı da potensial təhlükəsizlik riskləri yarada bilər. Bundan əlavə, Sinayda təhlükəsizlik problemlərinin yenidən alovlanması və bölgədə radikalizmin yenidən alovlanması ehtimalı var. Misir son illərdə İŞİD-in Sinay qoluna görə bölgədə ciddi təhlükəsizlik problemi ilə üzləşib. Risklər sadəcə daxili amillərlə məhdudlaşmır. Hər halda fələstinliləri Misirə sıxışdırmaq İsrailin hərbi əməliyyatlarını Sinaya köçürməsi riskini artıracaq. Əvvəlki illərdə İsrail Qəzza ilə sərhədə daha effektiv nəzarət etmək üçün Misirə birgə patrul xidməti təklif etmişdi, lakin bu təklif Misir tərəfindən rədd edilmişdi.

Bütün bu risklər və imkanlar Misir üçün böyük çıxılmaz vəziyyətdir, çünki siyasi danışıqların olmadığı bir kontekst var və Qahirə hadisələrin inkişafı fonunda yalnız reaktiv siyasət yürüdə bilər. Üstəlik, Misir üçün reaktiv siyasətlər bir sıra seçimlərlə məhdudlaşır. Mətbuatda Misirin İsraillə münasibətlərini təhlükəsizliklə məhdudlaşacaq şəkildə məhdudlaşdırdığı bildirilib. Bunun ardınca Misir hərbi əməliyyatın davam etdirilməsinin Misir və İsrail arasında diplomatik münasibətlərin yenidən nəzərdən keçirilməsinə və geriləməsinə səbəb ola biləcəyini bildirən bəyanatlar verdi.

Bu təzyiq davam edərsə, Misir Kemp-Devid Sülh Müqaviləsini dayandıra bilər, lakin bu ehtimal belə Qahirəyə təzyiq göstərəcək, çünki bu, ABŞ-nin dəstəyini, xüsusilə də hərbi yardımı riskə atacaq bir addım olacaq. Hələlik Misir ABŞ, Avropa İttifaqı (Aİ) və Ərəb Liqası ölkələrini İsrailə quru əməliyyatını dayandırması və münaqişənin sülh yolu ilə həlli üçün diplomatik təzyiq göstərməyə inandırmağa üstünlük verir. Misirin manevr sahəsinin genişlənməsi regional və qlobal yanaşmanın dəyişməsindən çox asılıdır.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az