Ermənistan və Türkiyənin xüsusi nümayəndələrinin ikinci görüşünün vaxtı və yeri artıq məlumdur - fevralın 24-ü, Vyana. Yanvarın 14-də Moskvada keçirilən birinci görüşdən bir ay sonra ikinci görüşün ən azı indiki məqamda keçirilməsi prosesin dinamikasından xəbər verir. Heç bir ölkə rəsmi olaraq Ermənistan-Türkiyə danışıqlarında vasitəçi rolunu öz üzərinə götürməsə də, Rusiya xarici işlər nazirinin müavini Moskvada Ermənistan və Türkiyə nümayəndələri ilə görüşüb.
Vyana təşkilatın baş qərargahının yerləşdiyi ATƏT-in paytaxtıdır və növbəti görüşün burada təşkili də məntiqlidir. ABŞ Ermənistan-Türkiyə danışıqlarında yeni prosesin rəsmi olaraq başlanmasının ilk günündən kifayət qədər fəal olub və bunu alqışlayıb. ABŞ Dövlət katibi Blinken və Baydenin müşaviri Sallivan türk həmkarları ilə davam edən danışıqları, eləcə də Ermənistan nümayəndələri ilə təmasları dəfələrlə müzakirə ediblər. Sallivan və Ərdoğanın müşaviri İbrahim Kalın fevralın 1-də telefon danışığında Ukrayna ətrafındakı vəziyyətlə yanaşı, Ermənistan-Türkiyə nizamlanmasına yönəlmiş səyləri də müzakirə ediblər. Eyni zamanda Türkiyə Xarici İşlər naziri Mövlud Çavuşoğlu və ABŞ Dövlət katibi Entoni Blinken bir neçə gün əvvəl telefon danışığı zamanı da bu mövzunu müzakirə edib. Odur ki, xüsusi nümayəndələrin görüşlərinin həm də Vaşinqtonun himayəsi altında baş tutması mümkündür.
Aİ-nin Cənubi Qafqaz və Gürcüstandakı böhran üzrə xüsusi nümayəndəsi Toivo Klaar bildirib ki, Aİ Ermənistan-Türkiyə nizamlanması prosesini tam dəstəkləyir və tərəflər bunu istəsələr, gələcək müsbət irəliləyişlərə töhfə verməyə hazırdırlar. İrəvan və Ankaranın da Aİ platformasından istifadəyə maraq göstərib-göstərməyəcəyini zaman göstərəcək, lakin bunun mümkünlüyünü də istisna etmək olmaz. Deməli, Ermənistan-Türkiyə danışıqları vasitəçilik rəqabəti məntiqinə sığmır və münasibətlərin normallaşmasında maraqlı olan xarici qüvvələr, hər biri özünəməxsus şəkildə prosesin gedişinə töhfə verəcək. Demək olar ki, heç kim reallaşdırılmamış tranzit imkanları olan Cənubi Qafqazda sərhədlərin açılmasının və diplomatik münasibətlərin qurulmasının əleyhinə deyil. Ermənistan-Türkiyə dialoqu xüsusilə 2020-ci ildə baş verən müharibədən sonra regionda vəziyyəti sabitləşdirmək və xarici güclər üçün riskləri azaltmaq yollarından biridir. Xarici qüvvələr üçün yalnız ikitərəfli münasibətlərlə bağlı məsələlərdə tərəflərin nəyə razılaşacağı, kimin güzəştə gedəcəyi, kimə nə veriləcəyi prinsipial məsələ deyil, önəmli olan yekun nəticədir.
Xarici qüvvələr yeni prosesdə nədə maraqlıdır?
Rusiya: Normallaşma prosesi Moskvaya gərginliyi azaltmaq və “baş ağrısından” xilas olmaq üçün imkanlar yaradır. O da aydındır ki, prosesin tərəfdarı olan bütün xarici qüvvələr eyni zamanda öz ideyalarına malikdirlər. Təbii ki, Rusiya üçün Ermənistan-Türkiyə danışıqlarının və mümkün münasibətlərin qurulmasının proqnozlaşdırıla bilən şəkildə getməsi vacibdir. Danışıqlar başlamazdan əvvəl Ermənistan rəsmi olaraq Rusiyaya vasitəçilik üçün müraciət edib və ilk görüş Moskvada baş tutub. Münasibətlərin normallaşacağı təqdirdə Rusiyanın Ermənistana təsirinin zərər çəkə biləcəyi tezisi hazırda real görünmür, çünki bu təsir müharibədən sonra daha çox artıb. Bu mənada biz danışıqların Rusiya üçün proqnozlaşdırıla bilən olması zərurətini başa düşməliyik. Rusiya-Türkiyə ikitərəfli münasibətlərinin rolu da nəzərə alınmalıdır: bir sıra məsələlərdə kəskin fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, tərəflər həm də əməkdaşlıq edə bilirlər.Habelə Ermənistan-Türkiyə prosesi ilə bağlı məsələlər də ikitərəfli formatda müzakirə olunur. Yanvarın 6-da Çavuşoğlu ilə telefon danışığında Lavrov Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin normallaşdırılması səylərini də dəstəklədiyini bildirib. Bundan əlavə, 3+3 formatı rəsmi olaraq ötən ilin dekabrında Moskvada keçirilən ilk iclasda işə salınıb. Gürcüstanın iştirak etmədiyi bu formatın gələcəyi necə olacaq, bu səviyyədə qərarlar veriləcək? Hələ ki, bunu demək çətindir. Hər halda, bu, İran və Azərbaycanla yanaşı, Rusiya, Ermənistan və Türkiyənin də iştirak etdiyi platformadır.
Amerika Birləşmiş Ştatları: ABŞ Konqresinin qondarma “soyqırımını” tanıması, S-400 problemi və digər məsələlər Türkiyə ilə münasibətlərdə problem yaradıb. Vaşinqton normallaşma prosesi ilə bağlı Ermənistan və Türkiyə ilə danışıqlar aparır. Münasibətlər qurularsa, bu ABŞ-ın bu iki dövlətlə münasibətini də dəyişə bilər. Bəs münasibətlər qurulan zaman prezident seçkiləri vaxtı namizədlərin “soyqırımı” və bununla bağlı məsələlərlə bağlı mövqeyi necə olacaq? Ermənistan-Türkiyə diplomatik münasibətləri qurulacağı təqdirdə, Vaşinqton üçün bu problem aradan qaldırıla bilər.
Avropa İttifaqı: Ermənistan-Türkiyə sərhədinin açılması və diplomatik münasibətlərin qurulması mövzusu əsasən Türkiyə ilə ikitərəfli münasibətlər sferasında vurğulanıb. 2005-ci ildə Ankara Aİ-yə üzvlük məsələsi ilə bağlı Brüssellə danışıqlara başlayıb, Türkiyədən ölkə daxilində islahatlar, o cümlədən milli azlıqlarla bağlı islahatlar aparılması, Kipr və Ermənistanla münasibətlərin nizamlaması tələb edilib. O zaman Türkiyənin Aİ-yə üzvlük gündəliyi var idi və bundan yola çıxaraq Ermənistanla münasibətləri normallaşdırmaq cəhdi və Sürix protokollarının imzalanması, “Qonşularla sıfır problem” siyasəti kimi addımlar atıldı. Aİ ilə münasibətlər indi dərin böhran içindədir: Brüssel Türkiyə hakimiyyəti ilə problemlərə malikdir. 2019-cu ildə Şərqi Aralıq dənizindəki qaz ehtiyatlarına görə Kipr və Yunanıstanla gərginlik artır. Bundan əlavə, Ankara suriyalı qaçqınları öz ərazisində saxlamaq məsələsini müntəzəm olaraq gündəmə gətirir. Belə bir şəraitdə Türkiyənin Aİ-yə üzvlüyü perspektivi sual altındadır. Lakin indiki məqamda Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin normallaşması məsələsi Avropa İttifaqı üçün vacib olaraq qalmaqda davam edir. Digər tərəfdən Avropa İttifaqı indi Ermənistanla Azərbaycan arasında sərhəd məsələlərinin həllində, kommunikasiyaların açılmasında, erməni əsirlərin qaytarılmasında vasitəçilik edir. Beləliklə, Ermənistan-Türkiyə danışıqları Aİ-nin regionda vəziyyəti sakitləşdirmək məntiqinə uyğun gəlir.
Türkiyə niyə indi Ermənistanla danışıqlar aparır?
İndiki məqamda Türkiyənin Ermənistanla danışıqlar aparması məntiqli və gözlənilən idi. Şimalda İraq və Suriyada əməliyyatlar, Qara dəniz regionunda, Şimali Afrikada və xüsusilə Liviyada iştirak, ümumiyyətlə Yaxın Şərq və Şərqi Aralıq dənizində həlledici amilə çevrilməsi Türkiyənin təsir sahələrini genişləndirmə siyasətindən qaynaqlanır. Türk siyasətinin başqa bir komponenti onun Orta Asiyada artan nüfuzudur. Bunun təzahürlərindən biri də türkdilli dövlətlərin təşkilatlanmasıdır. SSRİ-nin dağılması və türkdilli ölkələrin müstəqilliyi Türkiyənin Orta Asiyada işləməsi üçün imkanlar açdı. Üstəlik, Türkiyənin məqsədlərindən biri də nəqliyyat və enerji qovşağını regionda mərkəzə çevirmək, Şərq-Qərb marşrutlarının onun ərazisindən keçərək geosiyasi çəkisini artırmaq olub və artırmaq da davam edir. Azərbaycan qazını Xəzər dənizindən Avropaya ixrac edən Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri və Cənub Qaz Dəhlizinin Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəməri artıq Türkiyədən keçir. Aydındır ki, Cənubi Qafqaz Mərkəzi Asiyanın onurğa sütunudur və Türkiyə burada təsirini artırmasa, Orta Asiya istiqamətində kifayət qədər genişlənə bilməyəcək. Ona görə də Cənubi Qafqaza daxil olmağın vaxtı gec-tez gələcəkdi. Beləliklə, Qarabağ müharibəsində Azərbaycana böyük dəstək göstərən Türkiyə təhlükəsizlik sahəsində də Cənubi Qafqaza daxil oldu.
Türkiyənin başlanğıc şərtləri və anı əlverişlidir: Ermənistan müharibədən öncəki vəziyyətdə deyil, subyektivliyini əhəmiyyətli dərəcədə itirib və xarici riskləri saxlamaq üçün müqayisə olunmayacaq dərəcədə az resursa malikdir. Odur ki, Ankaranın Ermənistan istiqamətində yeni cəhdlər etməsi məntiqlidir, xüsusən də buna rəsmi İrəvanın qarşılıqlı istəyi var. Bu şəraitdə Türkiyənin Ermənistandan maksimum fayda əldə etməyə çalışacağı da məntiqlidir.
Ermənistan-Türkiyə gündəmi Ermənistan-Azərbaycan gündəmindən ayrıla bilərmi?
Əvvəllər olduğu kimi, Türkiyə ilə münasibətlərin normallaşdırılmasında Ermənistanın məqsədi təkcə sərhədlərin açılması və xarici blokadanın aradan qaldırılması deyil, həm də Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin Ermənistan-Azərbaycan gündəmindən ayrılmasıdır. İndi Ermənistan buna nail ola bilərmi? Türkiyə və Azərbaycanın maraqları hər zamankından daha çox üst-üstə düşür və Ermənistan-Türkiyə gündəmini Ermənistan-Azərbaycan gündəmindən ayırmaq mümkün deyil.
Ermənistan-Türkiyə danışıqlarını açıqlayarkən Çavuşoğlu Ermənistanla müzakirə olunacaq istənilən məsələnin Azərbaycanla razılaşdırılacağını bildirib. Belə olan halda Türkiyənin Azərbaycan amilini bir kənara qoyub Ermənistanla bunu nəzərə almadan niyə və necə danışıqlar aparmalı olduğunu təsəvvür etmək çətindir. Rəsmi İrəvan bəyan edir ki, Türkiyə ilkin şərtlər irəli sürməsə, uğur qazana bilərlər.
Türkiyə Ermənistandan öz ərazisi vasitəsilə Azərbaycanın qərbini Naxçıvanla birləşdirən dəhliz verməsini tələb etsə və ya, məsələn, Ermənistandan əvvəlcə Azərbaycanla sülh müqaviləsi bağlamağı, sonra isə digər məsələlərin həllini tələb etsə (Türkiyədən bir neçə dəfə bəyanatlar olub), nə baş verəcək? Bunlar danışıqlarda istənilən vaxt, o cümlədən tərəflərin razılığa yaxın göründüyü zaman yarana biləcək məsələlərdir.
Danışıqların gündəliyi və müzakirə olunan konkret məsələlər hələ məlum deyil və ya bəlkə də, hələ formalaşdırılmayıb. Deməli, indiki məqamda danışıqların mümkün nəticəsini proqnozlaşdırmaq çox çətindir və əsassız fərziyyələr irəli sürmək qeyri-peşəkar bir işdir. Hər şey tərəflərin sadalanan məsələlərə yanaşmalarından və prosesdə hansı dəyişikliklərin baş verəcəyindən asılıdır.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
