Qazaxıstanda iğtişaşlar yanvarın 2-də Manqistau vilayətinin cənub-qərbindəki Janaozen-Aktau (region mərkəzi) şəhərlərində başlayıb. Etirazlara səbəb avtomobil yanacağının, maye qazın bahalaşması olub. Maye qaz 1 litr üçün 60 təngədən 120 təngəyə (66,6 dramdan 133,2 dram-a) yüksəlib. Nəticədə daxili problem siyasi tələbə çevrildi. Etirazçılar Nursultan Nazarbayevin siyasətdən uzaqlaşdırılmasını tələb ediblər. Mərkəzi Aktau meydanında tez bir zamanda çadır şəhərciyi quruldu. Qonşu rayonlar, eləcə də bir sıra iri şəhərlər, xüsusən də Qazaxıstanın keçmiş paytaxtı Almatı neftçilərin etirazlarına dəstək verdi. Yanvarın 2-dən 5-dək etirazçılar Almatıda bir sıra inzibati binaları (şəhər meriyasının, ölkə prezidentinin iqamətgahı və s.) zəbt edib, televiziya ofislərini dağıtdılar. Nazarbayevin abidəsini sökdülər. Nazarbayev bir neçə il əvvəl president postunu tərk etsə də, o, Təhlükəsizlik Şurasının sədri postunu qoruyurdu. Ölkənin əsl lideri Kasım-Jomart Tokayev deyil, Nazarbayev idi.
Yeri gəlmişkən, maye qazın qiymətinin artması buludsuz səmada tufan kimi deyildi. Bundan əvvəl yanacaq ticarətinin əmtəə birjasına keçirilməsi qərara alınıb və ölkə hökuməti bu qərarın səbəblərini öyrənməyə çalışıb. Lakin insanlar bu hadisəyə əhəmiyyət verməyərək qərar icra olunarkən küçələrə axışıblar. Hakimiyyət ilk vaxtlar ikili siyasət apardı: bir halda etirazçılara çıxıb, onlarla söhbət edib, qazın qiymətini aşağı salacağını vəd edib, digərində isə polis vasitəsi ilə etirazçıları dağıdıb. Və yalnız yanvarın 5-də artan etirazlar fonunda Kasım-Jomart Tokayev qazın qiymətini dərhal 50 təngəyə endirmək, hökuməti istefaya göndərmək qərarına gəldi, lakin etiraz hərəkatı artıq başlamışdı.
Yanvarın 5-də Qazaxıstanda iki həftəlik fövqəladə vəziyyət elan edildi. Prezident Tokayev respublikanın Təhlükəsizlik Şurasına rəhbərlik edərək hökuməti istefaya göndərdi və ilk dövlət başçısı Nursultan Nazarbayevi bu vəzifədən uzaqlaşdırdı. Tokayev “terror təhlükəsini aradan qaldırmaq üçün” kömək üçün KTMT-yə müraciət etmişdi. Təqvimə uyğun olaraq Paşinyanın rəhbərlik etdiyi KTMT Kollektiv Təhlükəsizlik Şurası Tokayevin müraciəti ilə əlaqədar dərhal iclas keçirib və Qazaxıstana kollektiv sülhməramlı qüvvələrin göndərilməsinə qərar verib. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyi bəyan edib ki, Moskva Qazaxıstanda baş verənləri ölkənin təhlükəsizliyini və bütövlüyünü zorakılıqla pozmaq üçün xaricdən ilhamlanmış cəhd kimi qiymətləndirir. Buna uyğun olaraq Qazaxıstanın təhlükəsizliyini və bütövlüyünü qorumaq üçün 3000 hərbi qulluqçu göndərdi.
Nazarbayevin şəxsiyyətinə mənfi münasibət isə Janaozen şəhərində hələ 2011-ci ildən formalaşıb. 1964-cü ildə yaradılan “JazzMunayQaz” dövlət neft emalı şirkətinin işçiləri 2011-ci ildə mühasibat sənədlərində 400 min tengenin qeyd olunmasına baxmayaraq, təsadüfən bildilər ki, onlara cəmi 150 min tenge maaş verilib. Ədalət və qanunun aliliyi tələbi ilə bir neçə aydır davam edən tətillər nəticəsiz qalıb. Əvəzində tətilin liderlərindən biri döyülərək öldürüldü və bəziləri 6 il müddətinə azadlıqdan məhrum edildi. İlin sonundakı tətillər fonunda (15 dekabr) şəhər rəhbərliyi növbəti gün Müstəqillik Günü qeyd etmələri ərəfəsində mərkəzi meydanda dekorasiyalar hazırlayırdı. Ertəsi günün şənliyi zamanı onlar meydana axışdı və toqquşmalar başladı. Qarşıdurma zamanı meydanın yanındakı meriya binası yandırıldı. Hakimiyyət qüvvələri şəhərə hərbi texnika və xüsusi təyinatlı polis (milis) dəstəsini (OMON) yerləşdirdi.
Rəsmi məlumata görə, atışmalarda 16 nəfər ölüb, 100 nəfər yaralanıb. Qeyri-rəsmi məlumatlara görə, ölənlərin sayı 70-ə yaxın, yaralıların sayı isə 500 nəfərdir. Etirazçıları “sakitləşdirdikdən” sonra etirazçılar cəzalandırılıb. Bu hadisələrin ardınca “QazMunayQaz”da ixtisar baş verdi, buna qarşı (həmçinin məhkumların azad edilməsi tələbi ilə) növbəti dəfə tətil cəhdi edildi, lakin ordunun köməyi ilə yatırıldı. 2016-cı ildə ölkənin bir çox yaşayış məntəqələri kimi şəhərdə də Torpaq Məcəlləsinin qəbulu ilə bağlı etiraz aksiyaları keçirilib. Lakin onlar sıxışdırıldı və iştirakçılar rüşvət almaqda, pul müqabilində küçələrə çıxmaqda ittiham olundular.
İndi keçək Ermənistanın baş naziri postunu tutan şəxsin fəaliyyətlərinə. 2008-ci il fevralın sonunda, xüsusən də martın 1-də hakimiyyətə qarşı üsyana səbəb olan Paşinyan 2018-ci il inqilabı vaxtı baş nazir təyin edildi. O, prezident Tokyev ilə məsələni müzakirə edən və qərar qəbul edən şəxs kimi çıxış etdi. Bunu taleyin istehzası adlandırmaq olar. Erməni rəngli inqilabının lideri Qazaxıstan rəngli inqilabını devirmək qərarına gəlir. Bir-iki ay əvvəl Avropa rəsmiləri tərəfindən “demokratiyanın parlayan ulduzu” adlandırılan bir ölkənin lideri başqa ölkədə demokratiyanın alovunu boğmaq üçün tipik bir diktator qərarı verdi.
Paşinyan bu addımı ilə Qərbdəki demokratik imicini dağıtdı. Beləliklə, o, Qərb himayəsini itirmək təhlükəsi ilə üz-üzə gəldi. ABŞ prezidentinin onu bu ilin sonunda demokratiyaya dəstək konfransına dəvət edəcəyinə ciddi şübhələr var. Qazaxıstan hadisələrindən əvvəl, dekabrın 26-da Paşinyanın ilin yekunu sual-cavab sessiyasından sonra insanlarda belə bir təəssürat yarandı ki, Nikol hakimiyyətinin sonunun başlanğıcını qoyub.
Asif Cəfərov
Ordu.az
