ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri 11 sentyabr hadisələrindən sonrakı dövrün simvoluna çevrilmiş MQ-9 “Reaper” PUA-sının varisinin hazırlanmasına başlayır. ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri sadəcə daha böyük və ya daha qabiliyyətli “Reaper” yaratmaq əvəzinə, mübahisəli hava məkanında fəaliyyət göstərə bilən, ucuz, modul quruluşa malik və kütləvi istehsal olunan platformaya keçməyi planlaşdırır. Müasir müharibələrin ümumi inkişaf tendensiyasına uyğun olaraq “Reaper”in əvəzləyicisi çox mürəkkəb sistem olmayacaq, əksinə, uyğunlaşdırıla bilən və müəyyən mənada sərf olunan sistemlər donanması kimi fəaliyyət göstərəcək.
MQ-9 “Reaper” terrora qarşı müharibənin simvolu idi, lakin qarşıda başqa müharibələr var
“Reaper” ilk dəfə 2000-ci illərdə xidmətə qəbul olunub və qısa müddətdə terrorçuluğa qarşı əməliyyatlar, kəşfiyyat, müşahidə və hədəf müəyyənləşdirmə (ISR), yüksək dəqiqlikli zərbələr və məhkəməsiz qətllərlə assosiasiya olunmağa başlayıb. ISR tapşırıqları, zərbə əməliyyatları və davamlı müşahidə üçün istifadə edilən “Reaper” çox dəyərli platforma hesab olunurdu. O, az yanacaq sərf etməklə uzun məsafələr qət edə bildiyindən havada qalma müddəti oxşar ABŞ təyyarələrindən xeyli yüksək idi.
“Reaper” və onun sələfi olan MQ-1 “Predator” qlobal terrorçuluğa qarşı müharibə dövründə Yaxın Şərq və Cənubi Asiyada onlarla silahlı qrup liderinin məhv edilməsində iştirak edib. PUA-nın ən tanınmış hədəfi isə yəqin ki, “Əl-Qaidə” lideri Usamə bin Ladenin ən yaxın silahdaşı və sonradan təşkilatın rəhbəri olmuş Əymən əz-Zəvahiri idi. O, 2022-ci il iyulun 31-də Kabildə həyata keçirilən hava zərbəsi nəticəsində öldürülüb.
11 sentyabrdan sonrakı dövrdəki uğurlarına baxmayaraq, “Reaper”in xidmətə qəbul edilməsindən sonra müharibələrin xarakteri dəyişib. Bu PUA ABŞ-nin hava məkanına tam nəzarət etdiyi İraq və Əfqanıstan kimi mühitlər üçün hazırlanmışdı. İndi isə ABŞ yenidən Çin, Rusiya və yenidən İran kimi daha güclü rəqiblərlə mümkün qarşıdurmalara hazırlaşdığından PUA-nın hava hücumundan müdafiə sistemlərinə qarşı zəifliyi ciddi problemə çevrilib. Məsələn, “Epic Fury” əməliyyatı zamanı İran ərazisində və ya onun yaxınlığında onlarla MQ-9 vurulub. Daha güclü hava hücumundan müdafiə imkanlarına malik ölkəyə qarşı isə bu platformanın vəziyyəti daha ağır ola bilərdi.
Hərbi Hava Qüvvələrinin “Reaper”in varisi ilə bağlı bəzi ideyaları var
Hərbi Hava Qüvvələrinin rəhbərliyi daha uzaqmənzilli, daha çevik və daha modul quruluşa malik platforma görmək istəyir. Modul faydalı yük konsepsiyası olduqca maraqlıdır. Tapşırıqdan asılı olaraq ISR sensorları, silah sistemləri, əlavə yanacaq çənləri və digər avadanlıqlar asanlıqla dəyişdirilə bilər. Beləliklə, hər tapşırıq üçün ayrıca platforma əvəzinə bir PUA müxtəlif missiyaları yerinə yetirə bilər. Bunun üstünlükləri aydındır: daha aşağı xərc, daha yüksək çeviklik və daha sürətli uyğunlaşma imkanı.
Ən vacib məqamlardan biri Hərbi Hava Qüvvələrinin gələcək məhsul üzərində daha çox nəzarət əldə etmək istəyidir. General Con Lamontaqn yaxın vaxtlarda perspektivli PUA-nın proqram təminatı arxitekturasını “iPhone” ilə müqayisə edib. Bununla o demək istəyib ki, Hərbi Hava Qüvvələri podratçı şirkətin deyil, özünün nəzarət etdiyi proqram təminatına sahib olmaq istəyir.
Bu yanaşma müasir müdafiə proqramlarından fərqlənir. Hazırkı layihələr çox vaxt qapalı sistemlərdən, konkret təchizatçıdan asılılıqdan və bahalı modernləşdirmələrdən əziyyət çəkir ki, bunların hamısı Pentaqon üçün böyük xərc yaradır. Açıq arxitektura yanaşması daha sürətli yenilənmələrə, daha asan inteqrasiyaya və təchizatçılar arasında rəqabətə imkan verəcək. Hərbi Hava Qüvvələri təcrübə nəticəsində başa düşüb ki, uyğunlaşma qabiliyyəti ən azı texniki göstəricilər qədər vacibdir.
Yeni PUA-ların həm də “itirilməsi qəbul edilə bilən” kateqoriyaya aid olması gözlənilir. Yəni onlar kifayət qədər dəyərli olmalı, lakin itirildikdə ciddi problem yaratmayacaq qədər ucuz başa gəlməlidirlər. Müasir hərbi texnologiyaların inkişaf istiqaməti də məhz budur. Son müharibələr göstərib ki, ən qabaqcıl sistemlərlə təchiz edilmiş uğurlu PUA-lar belə vurulur. Buna görə də Hərbi Hava Qüvvələri yanaşmasını dəyişir. Məqsəd az sayda bahalı platforma deyil, çox sayda əlçatan platforma istehsal etməkdir. Say üstünlüyü özü bir növ yaşamaq vasitəsinə çevrilir.
Son məqsəd Hərbi Hava Qüvvələrinin Sakit okean regionunda mümkün münaqişəyə hazır olmasıdır. Çinin A2/AD (girişin qarşısının alınması və bölgəyə çıxışın məhdudlaşdırılması) şəbəkəsinə uzaqmənzilli raketlər, inteqrasiya olunmuş hava hücumundan müdafiə sistemləri və qabaqcıl qırıcı təyyarələr daxildir. Belə şəraitdə böyük və yavaş hərəkət edən PUA-lar həddindən artıq həssas hədəfə çevrilir.
Əvvəllər “Reaper”in gizli texnologiyalara malik analoqunun hazırlanması kimi konsepsiyalar müzakirə olunurdu. Lakin hazırkı yanaşma daha ucuz, daha çox sayda istehsal edilə bilən və daha asan əvəz olunan platformalara üstünlük verir. Bu düşüncə tərzi bütövlükdə Pentaqonda müşahidə olunan daha geniş dəyişikliyin göstəricisidir. Gələcək proqramlar mövcud sistemlər qədər təsiredici görünməyə bilər, lakin onlar daha sürətli istehsal ediləcək, daha asan uyğunlaşdırılacaq və daha böyük sayda istifadəyə verilə biləcək.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
