İlk və ən kritik ziddiyyət logistik miqyas məsələsidir. Müasir uzaqmənzilli zərbə doktrinasında istənilən “irəli platsdarm” yalnız “ərazidə bir neçə əsgər” demək deyil, o, bütöv bir mühəndis-istehkam, təchizat və müdafiə kompleksi tələb edir. Bura yanacaq depoları, sursat və raket anbarları, Pilotsuz Uçuş Aparatlarının (PUA) yığılma, texniki xidmət və buraxılış meydançaları, radioelektron mübarizə (REM) və peyk rabitə qovşaqları, eləcə də həmin obyektləri qoruyan HHM örtüyü daxildir. CNN-in özünün təsvir etdiyi Təbrizdən cəmi 60 mil məsafədə belə bir kompleksin qurulması yüzlərlə şəxsi heyət, tonlarla daimi yük axını və fasiləsiz havadan təchizat dəhlizi deməkdir. Bu miqyasda bir qruplaşmanı onilliklər boyu həmin sərhəd boyunca fəaliyyət göstərən İran kəşfiyyatından, kosmik və hava müşahidə sistemlərindən gizlətmək texniki cəhətdən mümkün deyil. Burada əsas məntiqi sınaq ortaya çıxır: əgər belə obyektlər həqiqətən mövcud olsaydı, İran tərəfi onların peyk təsvirlərini, koordinatlarını və zərbə nəticələrini dərhal dünya ictimaiyyətinə təqdim edərdi, çünki bu, Tehran üçün ən güclü təbliğat və beynəlxalq təzyiq silahı olardı. Lakin İran tərəfindən bu günə qədər bir dənə də olsun vizual, radiolokasiya və ya geoməkan sübutu ortaya qoyulmayıb, mövcud olan yalnız adı çəkilməyən “mənbələr”in sözüdür. Sübutun bu cür tam yoxluğu özü-özlüyündə iddianın əməliyyat reallığından deyil, informasiya konstruksiyasından doğduğunu göstərir.

İkinci sütun coğrafi-fiziki uyğunsuzluqdur ki, o, iddianı bütövlükdə alt-üst edir. İsrailin İrana qarşı uzaqmənzilli aviasiya zərbələrinin əsas marşrutu açıq mənbələrlə təsdiqlənib: bu zərbələr cənub-qərb istiqamətindən, Ərəbistan yarımadası, İraq və Suriya hava dəhlizləri üzərindən, F-35I və F-15I döyüş təyyarələri ilə havada yanacaqdoldurma platformalarının müşayiəti altında icra olunur. Azərbaycan ərazisinin “yüzlərlə mil dərinliyə uzanan irəli mövqe” kimi təqdim edilməsi bu real əməliyyat həndəsəsinə uyğun gəlmir. Şimal istiqamətindən aparılacaq hər hansı zərbə qolu İran HHM-nin ən sıx və dayanıqlı örtüyə malik olan Tehran-Təbriz-Qəzvin oxunu birbaşa kəsməli olardı ki, bu da istənilən gizli qruplaşma və ya aviasiya marşrutu üçün faktiki olaraq intihar dəhlizi deməkdir. Bir əməliyyatı maksimum müdafiə olunan istiqamətdən deyil, ən zəif örtüklü istiqamətdən planlaşdırmaq müasir hərbi sənətin əsas prinsipidir. Azərbaycan ssenarisi isə bu prinsipin tam əksini təklif edir, bu da onun əməliyyat baxımından deyil, məhz mesaj baxımından qurulduğunu göstərir.

Üçüncü zəif halqa kəşfiyyat arqumentinin köhnəlmiş olmasıdır. Mənbələrin “İranın şimalını görmək üçün dəyərli imkan” və “sərhəddə fiziki dinləmə cihazlarının yerləşdirilməsi” iddiaları XXI əsr kəşfiyyat işi kontekstində mənasızdır. Bu tip radiotexniki, elektro-optik və siqnal kəşfiyyatı (SIGINT) artıq peyk qruplaşmaları, yüksək hündürlükdə fəaliyyət göstərən, uzun müddət uça bilən PUA-lar və hava-kosmik platformalar vasitəsilə tam, davamlı aşağı maliyyə xərcləri və minimum risklə təmin olunur. Düşmən sərhədinə fiziki kəşfiyyat avadanlığı və “elit MOSSAD qrupu” yerləşdirmək, yəni dövlət əleyhinə ən ağır təzyiqə məruz qalma riskini öz üzərinə götürmək bu məqsədə nail olmağın ən primitiv, ən riskli və ən az səmərəli üsuludur. Peşəkar bir xidmət heç vaxt artıq peykdən əldə olunan məlumat üçün belə yüksək siyasi və əməliyyat riski götürməz. Bu detalın özü materialın texniki məntiqdən deyil, dramatik effektdən qaynaqlandığını ortaya qoyur.

Dördüncü problem materialın daxili xronologiya ziddiyyətləridir. Trampın “zərbələri son anda ləğv etməsi”, İranın “ölümləri dayandırmağa razılaşması” və sonra İsrailin “tək başına irəliləməsi” kimi epizodlar bir-birini istisna edən siyasi səhnələr kimi düzülüb, lakin onların heç biri yoxlanıla bilən hərbi sənədlə – uçuş jurnalı, raket buraxılış telemetriyası, sursat sərfi qeydləri və ya zərbə-nəticə qiymətləndirməsi ilə dəstəklənmir. Eyni qayda İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) Kəşfiyyat Təşkilatına bağlı Xüsusi Əməliyyatlar Bölməsinin (Şöbə 4000) rəhbəri olmuş yüksək rütbəli hərbi fiqur Rahman Moğəddamın öldürülməsinin “Azərbaycan ərazisi”ndən həyata keçirilməsi iddiasına da aiddir. Nöqtəvi sui-qəsd əməliyyatları üçün geniş platsdarm deyil, agentura şəbəkəsi və ya dəqiq idarəolunan sursat kifayətdir. Buraya Azərbaycan amilinin əlavə edilməsi əməliyyat zərurətindən irəli gəlmir, yalnız müəyyən “geosiyasi mesaj”ın formalaşdırılmasına, müxtəlif “mərkəzlər” tərəfindən verilmiş göstərişin icrasına xidmət edir. Materialın bütün epizodları məhz bu cür, yoxlanılması mümkün olmayan, lakin emosional və siyasi yük daşıyan formada qurulub.

Beşinci və bəlkə də ən aşkar daxili paradoks Naxçıvan epizodudur. CNN-in öz materialında Naxçıvan hava limanına PUA zərbəsi vurulduğu və çoxsaylı yaralananların olduğu qeyd edilir. Bu epizod iddianın özünü daxildən təkzib edir: əgər Azərbaycan ərazisi həqiqətən İsrail üçün “irəli platsdarm” rolunu oynasaydı, həmin ərazi müttəfiq platsdarmı kimi qorunardı, düşmən zərbəsinin açıq hədəfinə çevrilməzdi. Əksinə, Azərbaycan obyektinin zərbəyə məruz qalması faktı ölkənin əməliyyatın iştirakçısı deyil, məhz hücum obyekti, yəni qurban tərəf olduğunu göstərir. Bir mətnin daxilində həm “irəli platsdarm” həm də “zərbə hədəfi” anlayışlarının eyni ərazi üçün işlədilməsi materialın əməliyyat reallığına deyil, parçalanmış və ziddiyyətli mənbə axınına söykəndiyini sübut edir.

Bütün bu amilləri bir araya gətirdikdə, ortaya klassik informasiya-psixoloji əməliyyat şablonu çıxır: yoxlanılması mümkün olmayan anonim mənbələr, sənədli və texniki sübutun tam yoxluğu, coğrafi və əməliyyat reallığına zidd ssenarilər, daxili xronologiya ziddiyyətləri və mətnin sonunda Qarabağ kontekstinin süni şəkildə əlavə edilməsi. Bu son element xüsusilə diqqətəlayiqdir, çünki Qarabağ mövzusunun hərbi-əməliyyat təhlili üçün heç bir əlaqəsi yoxdur, onun materiala daxil edilməsinin yeganə funksiyası Azərbaycanın hərbi nüfuzuna və regional müttəfiqlik münasibətlərinə qarşı reputasiya zərbəsi vurmaqdır. Bu, materialın əsl hədəfini açıq şəkildə ifşa edir: söhbət İran-İsrail münaqişəsinin kəşfiyyat hesabatından deyil, Azərbaycanın strateji obrazına yönəlmiş informasiya təsirindən gedir.

Beləliklə, yekun hərbi-analitik nəticə sübut yükü prinsipinə əsaslanır ki, bu, həm hərbi kəşfiyyatda, həm də ciddi jurnalistikada universal qaydadır: iddianı irəli sürən tərəf onu sübutla təsdiq etməyə borcludur. CNN-in materialında isə təqdim olunan “fakt” toplusu bir dənə də olsun müstəqil texniki sübutla (peyk təsviri, radar izi, telemetriya, uçuş marşrutu sənədi və ya zərbə-nəticə qiymətləndirməsi ilə) dəstəklənmir. Belə olduqda hərbi məntiq yalnız bir nəticəyə imkan verir: təqdim olunan material əməliyyat hesabatı deyil, sübut bazası olmayan, coğrafi və əməliyyat reallığına zidd, hədəfli informasiya məhsuludur. Azərbaycanın illərdir dəyişməyən mövqeyi, öz ərazisinin heç bir üçüncü dövlətə qarşı hərbi və ya kəşfiyyat məqsədi üçün istifadəsinə icazə verilmədiyi bu təhlilin obyektiv hərbi məntiqi ilə tam üst-üstə düşür. Sübut olmadıqda iddia əsassız qalır, əsassız iddia isə hərbi kəşfiyyat dilində yalnız bir adla təsnif olunur: dezinformasiya.

Baş redaktor Şahin Qocayev

Ordu.az