Hərbi tarixdə azsaylı platformalar helikopter qədər dramatik şəkildə inkişaf edib. 1400-cü illərdə Leonardo da Vinçinin dəftərindəki sadə bir eskizdən bu günün gizli hücum helikopterlərinə və ya eksperimental elektrik hava taksilərinə qədər, şaquli uçuşun hekayəsi XX əsrin başlanğıcından etibarən sürətlə irəliləyib, nəzəri ideyadan praktikaya, oradan isə əvəzolunmaz bir vasitəyə çevrilib. Müasir dövrdə də yenilikçilər bu sahədə sərhədləri aşmağa və helikopterləri XXI əsr və sonrasına uyğunlaşdırmaq üçün təkmilləşdirmələr etməyə davam edirlər.
Leonardo da Vinçi Helikopterləri Arzulayırdı. Müasir Mühəndislər Onları Qurdular.
Şaquli uçuş anlayışı mühərrikli uçuşdan yüzilliklər əvvəl meydana gəlmişdi. 1400-cü illərdə italyan alim Leonardo da Vinçi öz dəftərində “hava vintini” təsvir etmişdi, bu, maraqlı, lakin əsrlər boyu həyata keçirilə bilməyəcək bir ideya idi. Yalnız 1900-cü illərdə ixtiraçılar şaquli uçuşa nəzarət etməyə başladılar. 1920-ci illərin əvvəlində amerikalı ixtiraçı Cerom de Bothezat “Uçan Ahtapot” adlanan bir qurğu hazırladı, lakin o, çox ağır və idarəolunmaz idi. 1920-ci illərdə ispan ixtiraçı Xuan de la Sierva tərəfindən hazırlanmış “autogiro” isə bir qədər daha uğurlu idi. Bu, tam helikopter olmasa da, sabit şaquli uçuş üçün zəruri olan avtorotasiya və siklik bucaq kimi mühüm aerodinamik prinsipləri həll etdi. Daha sonra de la Sierva öz dizaynlarını amerikalı ixtiraçı Harold Frederik Pitkairnə satdı, o da “autogiro” dizaynını daha da təkmilləşdirdi və ABŞ-də populyarlaşdırdı.
Əsl “helikopter” isə 1936-cı ildə Almaniyada yaradılmış “Focke-Wulf Fw 61” idi. Bu, tam idarəolunan, havada asıla, qalxa və manevr edə bilən ilk helikopter idi. Lakin 1939-cu ildə İqor Sikorskinin hazırladığı VS-300 müasir helikopterin standart quruluşunun başlanğıcı oldu: qaldırma və hərəkət üçün bir əsas rotor, fırlanma momentini kompensasiya etmək üçün kiçik quyruq rotoru. İkinci Dünya Müharibəsi başlayanda Sikorski quruluşu artıq laboratoriya təcrübəsindən çıxıb qatlanan prototip mərhələsinə çatmışdı, ABŞ ordusu üçün az sayda istehsal edilən “Sikorsky R-4” axtarış-xilasetmə və kəşfiyyat missiyalarında istifadə olunurdu və helikopterin taktiki potensialını nümayiş etdirirdi.
Helikopterlər İkinci Dünya Müharibəsindən Sonra Uçuşa Keçdi
Müharibədən sonrakı onilliklərdə helikopterlər tam funksional platforma kimi yetişdi və geniş yayıldı. Materiallarda, mühərriklərdə və rotor aerodinamikasında baş verən irəliləyişlər daha böyük yükdaşıma qabiliyyəti və uzun məsafə uçuşlarını mümkün etdi. Turbin mühərrikləri porşenli mühərrikləri əvəz etdi, bu, performans və etibarlılığı xeyli artırdı. Bu dövrün ən ikonik nümunəsi “Bell UH-1 Iroquois”, yaxud “Huey” idi. O, Vyetnam Müharibəsi dövründə helikopterin hərbi tətbiqini müəyyənləşdirdi, əsgər daşıma, tibbi evakuasiya və yaxın hava dəstəyi kimi funksiyaları yerinə yetirdi.
Soyuq Müharibə dövründə şaquli qalxış və eniş hərbi əməliyyatlar üçün tamamilə vacib hala gəldi. CH-47 “Chinook” kimi platformalar ağır yük daşımada istifadə olundu, AH-1 “Cobra” isə xüsusi hücum helikopterinin yaranışını təmsil etdi. Şaquli uçuş həm hərbi, həm də mülki aviasiyanın ayrılmaz hissəsinə çevrildi.
1980-ci illərdən etibarən helikopterlər daha da inkişaf etdi. Rəqəmsal avionika, “fly-by-wire” idarəetmə sistemləri, kompozit rotor bıçaqları və qabaqcıl müdafiə sistemləri artıq UH-60 “Black Hawk” və AH-64 “Apache” kimi əsas platformalarda standart xüsusiyyətlərə çevrildi.
Helikopterin təkamülü hələ də başa çatmayıb və müasir helikopter inkişafı dayanıqlı deyil. 2010-cu illərdən bəri helikopter texnologiyasında rəqəmsallaşma, material elmi və yeni mühərrik konsepsiyaları ilə idarə olunan yüksək texnoloji bir yenidən doğuluş yaşanır. Şəbəkə əsaslı məlumat bağlantıları helikopterlərin pilotsuz uçuş aparatları və yerüstü bölmələrlə real vaxt əlaqəsini təmin edir, onları döyüş meydanında inteqrasiya olunmuş mərkəzlərə çevirir. Hibrid və elektrik mühərrik sistemləri daha səssiz və səmərəli uçuşlar vəd edir. “Sikorsky-Boeing Defiant X” və “Bell V-280 Valor” kimi proqramlar yüksək sürətli şaquli uçuş texnologiyasını inkişaf etdirməyə yönəlib və əhəmiyyətli performans artımı təklif edir. Əlbəttə, həm də müasir rəqiblərə qarşı qorunan hava məkanında sağ qala bilən daha “gizli” helikopterlərin yaradılması istiqamətində işlər aparılır.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
