“Sepehr-110” sistemi İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) yerli mühəndislik məktəbi tərəfindən hazırlanmış və ilk dəfə 2019-cu ildə ictimaiyyətə təqdim edilmiş çoxdiapazonlu, çoxtəbəqəli hərbi rabitə kompleksidir. Onun yaranma fəlsəfəsi İranın onilliklər ərzində formalaşdırdığı asimmetrik müharibə doktrinasından qaynaqlanır. Bu doktrinada düşmən radioelektron mübarizə üstünlüyü qarşısında rabitə suverenliyinin qorunması mərkəzi prioritetdir. İran bu sistemi məhz SEPAH qüvvələrinin daxili strateji və taktiki rabitə ehtiyacları üçün formalaşdırıb və onun xarici dövlətlərə tam paket şəklində ixracı barədə rəsmi məlumatlar açıq mənbələrdə hələ də kifayət qədər təsdiqini tapmayıb. Ermənistanın bu sistemi paradda nümayiş etdirməsi, onun rəsmi olaraq alındığını və ya İran tərəfindən hansı şərtlərlə təqdim edildiyini avtomatik olaraq aydınlaşdırmır, çünki nümayiş özü-özlüyündə tam funksional inteqrasiya demək deyil və alış prosesinin hüquqi-texniki detalları gizli qalır.


Sistemin texniki anatomiyası onu klassik hərbi rabitə platformalarından kəskin şəkildə fərqləndirən bir neçə fundamental xüsusiyyət üzərində qurulub. “Sepehr-110” çoxtəbəqəli tezlik diapazonunda fəaliyyət göstərir və bu çoxtəbəqəlilik onun universal taktiki rabitə platforması statusunun əsasını təşkil edir. HF (yüksək tezlik) diapazonu üfüqdən kənar uzunmənzilli strateji rabitəni dəstəkləyir, bu, dağlıq Cənubi Qafqaz relyefində xüsusilə dəyərlidir, çünki HF dalğaları ionosferdən əks olunaraq dağ silsilələrinin arxasında yerləşən bölmələrlə də rabitə qurmağa imkan verir. V/UHF (çox yüksək/ultra yüksək tezlik) diapazonu isə bilavasitə görmə xəttində taktiki səviyyədə yüksək sürətli rəqəmsal data ötürülməsini təmin edir və bölmələr arası operativ kommunikasiya üçün əsas vasitə rolunu oynayır. Sistemin genişzolaqlı çevikliyi sayəsində eyni anda səs, rəqəmsal məlumat və video/görüntü ötürmə imkanı mövcuddur, bu da onu yalnız səsli rabitə deyil, eyni zamanda müasir multimedia komanda-idarəetmə sistemi səviyyəsinə qaldırır.

Sistemin radioelektron mübarizə və kiberhücumlara qarşı müdafiə mexanizmləri üç əsas təbəqədən ibarətdir və bu üçtəbəqəli arxitektura onun strateji dəyərinin əsasını təşkil edir. “Frequency Hopping” (tezlik sıçrayışlı) texnologiyası siqnalın tezliyini saniyədə yüzlərlə dəfə dəyişdirərək rəqibin rabitəni kəsməsini və ya dinləməsini ekstremal dərəcədə çətinləşdirir. “Direct Sequence Spread Spectrum” (Siqnal spektrinin birbaşa ardıcıllıqla genişləndirilməsi) metodu siqnalı geniş tezlik zolağına yayaraq onu fon küyü kimi göstərir. Beləliklə rəqib radio-kəşfiyyatı siqnalın varlığını belə aşkarlamaqda çətinlik çəkir. Bunlara əlavə olaraq, sistem elektromaqnit impuls (EMP) dalğalarına, kiberhücumlara və şifrə sındırma cəhdlərinə qarşı xüsusi qoruyucu modullarla təchiz edilib. Bu üçtəbəqəli müdafiə nəzəri olaraq sistemi klassik radio qarışdırma metodlarına qarşı dayanıqlı edir. Lakin bu dayanıqlığın əsl həddi yalnız real döyüş şəraitində, müasir rəqəmsal radio tezlik yaddaşı (DRFM) texnologiyasına malik qabaqcıl radioelektron mübarizə platformaları qarşısında üzə çıxır və burada sistem öz dizayn limitlərinə yaxınlaşır.

“Sepehr-110”un ən diqqətəlayiq texniki xüsusiyyətlərindən biri onun koqnitiv radio modulunun mövcudluğudur. Bu süni zəka əsaslı alqoritm sistemi sadəcə əvvəlcədən proqramlaşdırılmış tezliklər arasında keçid edən platformadan, “öyrənən” və adaptiv radio sisteminə çevirir. Döyüş meydanında aktivləşdiyi an sistem ərazidəki bütün elektromaqnit spektrini saniyələr içində skan edir, düşmənin aktiv REM dalğalarını rəqəmsal xəritələndirir və hansı tezliklərin “təmiz”, hansıların “çirklənmiş” olduğunu avtomatik təyin edir. Operatorun müdaxiləsi olmadan sistem rəqib REM platformasının gücünün çatmadığı və ya boş buraxdığı dar tezlik boşluqlarını tapıb rabitəni oraya köçürür. Bu, sistemi adi tezlik atlayan radiolardan kəskin şəkildə fərqləndirir, lakin koqnitiv qabiliyyət eyni zamanda onun proqram təminatı asılılığını və proqram zəifliklərinə qarşı həssaslığını dərinləşdirir, çünki süni zəka alqoritmlərə qarşı hazırlanmış aldatma və yanıltma metodları müasir kibermüharibə doktrinasının inkişaf edən sahəsidir.


Sistemin ikinci unikal arxitektur xüsusiyyəti onun “Mesh” şəbəkə (Ad-hoc Mesh Networking) topologiyasıdır və bu xüsusiyyət onu klassik radio kommunikasiya sistemlərindən fundamental şəkildə fərqləndirir. “Sepehr-110” mərkəzi radio qülləsi və ya komandanlıq mərkəzindən tam asılı deyil, rəqib meydanında yerləşən bir neçə “Sepehr” maşını öz aralarında avtomatik “mesh” şəbəkəsi qurur. Şəbəkədəki maşınlardan biri rəqib REM platforması tərəfindən boğularsa və ya fiziki olaraq sıradan çıxarılarsa, digər maşınlar rabitə zəncirini qırmır, siqnal avtomatik olaraq sağ qalan “Sepehr” maşınlarının üzərindən çoxaddımlı marşrutlaşdırma prinsipi ilə hədəfə çatır. Yəni vahid bir mərkəzi yoxdur, hər bir maşın eyni zamanda həm son istifadəçi, həm də siqnal ötürücü (rele) rolunu oynayır. Bu, sistemə klassik komandanlıq strukturlarında olmayan dözümlülük xüsusiyyəti verir və onu rabitə şəbəkəsinin lokal pozulmalarına qarşı yüksək davamlı edir.

Şifrələmə arxitekturası baxımından “Sepehr-110” beynəlxalq və ya rus standartlı şifrələmə protokollarından istifadə etmir, əksinə İranın yerli inkişaf etdirdiyi kodlaşdırılmış xüsusi yerli alqoritmlərə əsaslanır. Bu alqoritmlər asimmetrik kriptoqrafiya prinsipləri üzərində qurulub və açıq mənbələrdə onların texniki spesifikasiyalarına dair detallı məlumat son dərəcə məhduddur. Bu, bir tərəfdən sistemə təhlükəsizlik üstünlüyü verir, çünki məlum standart şifrələmə alqoritmlərinə qarşı hazırlanmış universal deşifrə alətləri burada işləmir. Lakin digər tərəfdən, yerli alqoritmlər beynəlxalq kriptoqrafik təhlil ictimaiyyəti tərəfindən geniş şəkildə yoxlanılmadığı üçün onların daxili riyazi zəiflikləri, gizli “arxa qapı”ları və ya təsadüfi proqramlaşdırma səhvləri ifşa edilməmiş qalır. Bu, uzun perspektivdə paradoksal risk yaradır, çünki standart alqoritmlər on illərlə davam edən beynəlxalq yoxlama prosesindən keçərək möhkəmləndirilmiş halda olur, halbuki yerli alqoritmlər müqayisədə daha az yoxlanılmış statusda qalır.

Sistemin ən az müzakirə edilən, lakin strateji baxımdan ən kritik aspekti onun “Troya atı” potensialıdır. Beynəlxalq kəşfiyyat hesabatlarına görə, “Sepehr-110”un daxilinə İran tərəfindən kiber-müdafiə və kiber-hücum alt-modulları inteqrasiya edilib və sistem yalnız öz daxili rabitəni təmin etmir, eyni zamanda ətraf mülki və hərbi şəbəkələrin siqnallarını passiv şəkildə dinləyə və verilənlər bazasına toplaya bilir. Bu, sistemi istifadə edən tərəf üçün ikiüzlü qılınc rolunu oynayır: bir tərəfdən genişləndirilmiş radioelektron kəşfiyyat qabiliyyəti təqdim edir, digər tərəfdən isə istifadəçinin öz hərbi rabitə şəbəkəsinin tam mənzərəsi İran tərəfinə açıq qalır, çünki sistemin daxili proqram təminatı və yenilənmə prosesi tam şəkildə İran nəzarəti altındadır. Bu, rabitə suverenliyinin bir hissəsinin Tehrana həvalə edilməsi anlamına gəlir ki, uzunmüddətli strateji baxımdan ciddi geosiyasi risk yaradır və müttəfiqlik münasibətlərinin gələcəyindən asılı olaraq istifadəçi rabitə şəbəkəsinin tam ifşa olunması ssenarisini açıq qoyur.


Sistemin daşıyıcı platforma seçimi də ayrıca analitik diqqət tələb edir. “Sepehr-110”un “Toyota Land Cruiser 70” yüngül pikap şassisinə inteqrasiya edilməsi bir neçə strateji məntiqdən qaynaqlanır. Birincisi, yüngül pikap dağlıq Cənubi Qafqaz relyefində yüksək keçid qabiliyyəti və sürətli yerdəyişmə təmin edir. İkincisi, mülki görünüş təbii kamuflyaj effekti yaradır və standart hərbi yük maşınlarından fərqli olaraq hava kəşfiyyatı tərəfindən asanlıqla mülki nəqliyyat vasitəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Üçüncüsü, kiçik ölçü “vur və qaç” taktikalarına imkan verir, avtomobil dayandığı andan etibarən teleskopik antena saniyələr ərzində aktivləşir və dərhal ərazidə lokal hərbi şəbəkə (taktiki qovşaq) yaradır.

Lakin bu seçimin ciddi zəiflikləri də mövcuddur. Yüngül platforma daxili generator gücünü məhdudlaşdırır, bu isə öz növbəsində ötürücünün çıxış gücünə təsir edir və uzun məsafəli rabitədə üstünlük itkisinə səbəb olur. Üstəlik, zirehsiz pikap fiziki müdafiə baxımından son dərəcə həssasdır, hətta orta çaplı pulemyot atəşi və ya kiçik fraqmentasiya elementləri belə antena modullarını və daxili elektronikanı sıradan çıxara bilər. Bu, onu kamikadze tipli pilotsuz uçuş aparatları, idarəolunan sursatlar və yüksək dəqiqlikli artilleriya üçün ideal hədəfə çevirir.

Sistemin daxilindəki qoruyucu konteyner unikal mühəndislik həllidir. Kamuflyaj örtüklü bu konteyner sadəcə dəmir bir qutu deyil, xüsusi kompozit materiallardan və “Faradey” qəfəsi prinsipindən istifadə edilərək hazırlanıb. EMP müdafiəsi konteynerin içərisindəki elektronikanı yüksək gərginlikli elektromaqnit impulslarına qarşı qoruyur, istilik izolyasiyası isə daxildəki güclü kompüter və serverlərin termal izini minimuma endirməyə xidmət edir. Bu, müasir termal kameralı kəşfiyyat platformaları üçün gizlilik üstünlüyü yaradır və sistemi gecə şəraitində adi mülki maşınlardan fərqləndirməyi çətinləşdirir. Lakin “Faradey” qəfəsinin özü də paradoksaldır, konteyner içəridəki elektronikanı qoruyarkən eyni zamanda antena modullarının xaricdə qalmasını tələb edir. Bu antena modulları rabitə zamanı şüalanma yayır və məhz bu şüalanma sistemin geoməkan koordinatlarının müəyyənləşdirilməsi üçün passiv ELINT sensorları tərəfindən fiksə edilir.


İrəvanda keçirilən paradda “Sepehr-110”un nümayiş etdirilməsi məsələsinə qayıdarkən, bu nümayişin geosiyasi və hərbi-doktrinal təsirlərini dərin analiz etmək lazımdır. Ermənistanın bu sistemi seçməsi onun rabitə suverenliyi axtarışlarının bir parçasıdır, bu axtarışlar 2020-ci il Vətən Müharibəsində identifikasiya olunmuş ən böyük zəifliklərdən biri olan bölmələr arası rabitəsizlik və REM zəifliyi problemini qapatmaq cəhdindən qaynaqlanır. Lakin maraqlı paradoks budur ki, Ermənistanın hərbi modernləşmə strategiyası eyni zamanda Fransanın “Thales” şirkəti ilə geniş müqavilələr (“Ground Master 200” radarları), Hindistan ilə “Akash” hava müdafiə sistemləri və “Zen Technologies” antidron platformaları çərçivəsində milyard dollarlıq müqavilələr və NATO standartlarına uyğunlaşma prosesini də əhatə edir. Bu çoxşaxəli tədarük strategiyası göstərir ki, Ermənistan İrandan tam asılılıq vəziyyətində deyil və “Sepehr-110” kimi sistemlər onun ümumi hərbi-texniki ekosisteminin yalnız bir hissəsidir, yəni mərkəzi onurğa deyil.

Bu çoxşaxəli kontekstdə “Sepehr-110”un real strateji rolu yenidən qiymətləndirilməlidir. Sistem Ermənistan ordusu üçün ehtimal ki, hava hücumundan müdafiə şəbəkəsinin mərkəzi rabitə qovşağı deyil, daha çox quru qoşunları arasında taktiki kommunikasiya platforması və ya İran istehsalı silah sistemlərinin (məsələn, “Kavoş” radarı) öz daxilində istifadə üçün yardımçı rabitə vasitəsi rolunu oynayır. Bu daha məhdud funksional çərçivə sistemin strateji dəyərini azaltmasa da, onun bütün hava müdafiə ekosisteminin sinir sistemi kimi təqdim edilməsinin yanlış olduğunu göstərir. Xüsusilə AD-08 “Məcid” sisteminin tam fərqli doktrinal məntiq üzərində qurulduğunu, yəni passiv elektro-optik və infraqırmızı sensorlarla işləyən, siqnalsız pusqu taktikası üçün dizayn edilmiş SHORAD platforması olduğunu nəzərə alsaq, onun “Sepehr-110” rabitə kanalından zəncirvari asılılıq ssenarisi sistemin əsas dizayn fəlsəfəsinə zidd analitik fikir olardı.

Sistemin Ermənistan ordusuna inteqrasiyası prosesi də ayrıca diqqətəlayiq problemlər doğurur ki, bu problemlər onun real döyüş effektivliyini fundamental şəkildə məhdudlaşdırır. “Sepehr-110” kimi mürəkkəb çoxtəbəqəli rabitə kompleksinin sadəcə “alınıb dərhal istifadə edilməsi” mümkün deyil. Sistemin operativ tətbiqi yüksək radiotexniki savada, fars və ya ingilis dilindəki proqram interfeysinə uyğunlaşmaya, gündəlik kriptoqrafik açar yenilənməsi protokollarına və koqnitiv radio rejimlərinin dərin texniki bilgisinə əsaslanır. Bu inteqrasiya prosesi vaxt aparan və xarici asılılıq yaradan mərhələdir. Üstəlik, kompleksin daxili mikrosxemləri, antena modulları və yüksək tezlikli gücləndiriciləri sıradan çıxdıqda, yerli hərbi sənaye bunları təmir edə bilmir, çünki istehsalçı texniki sənədlər və proqram giriş kodları İranın əlindədir. Hər bir ciddi texniki nasazlıq ya İrana göndərmə, ya da İrandan ehtiyat hissələrinin və mühəndislərinin gətirilməsini məcburi edir.


Müasir radioelektron kəşfiyyat və rabitəyə müdaxilə doktrinaları çərçivəsində bu sistemə qarşı tətbiq oluna biləcək nəzəri yanaşmalar açıq hərbi-akademik ədəbiyyatda geniş müzakirə olunsa da, konkret operativ detallar hərbi məxfilik altında qalır və bu məxfilik özü ən güclü çəkindirici vasitələrdən biridir. Ümumi konseptual çərçivədə bilinən şey odur ki, müasir radio-neytrallaşdırma doktrinaları üç əsas vektor üzərində qurulur: tədarük zənciri analizi, real vaxt rejimində siqnal analizi və proqram zəifliklərinin axtarışı. Tədarük zənciri analizi vektoru hələ sistemin istehsal və ya nəql mərhələsində onun proqram təminatına müdaxilə imkanlarını əhatə edir, çünki müasir rəqəmsal radio sistemləri “firmware” yeniləmə prosesləri vasitəsilə həssas qalır. Real vaxt rejimində siqnal analizi vektoru sistemin aktiv şüalanma zamanı yaydığı radioelektromaqnit izinin müasir kəşfiyyat platformaları tərəfindən fiksə edilməsi və emal edilməsi prinsipinə əsaslanır. Hər bir cihazın özünəməxsus “radiotexniki barmaq izi” mövcuddur ki, bu barmaq izi də ötürücünün fiziki xüsusiyyətlərindən, generator dalğa formasından və antena emissiya profilindən asılı olaraq formalaşır. Proqram zəifliklərinin axtarışı vektoru isə “sıfırıncı gün” boşluqlarının kəşfi və istismarı prinsipi üzərində qurulur və bu, hər mürəkkəb proqram təminatında qaçılmaz olaraq mövcuddur.

Bu üç vektorun hansının konkret olaraq və hansı sinxronlaşdırma protokolu ilə tətbiq ediləcəyi məsələləri hərbi planlama məxfiliyi çərçivəsində qalır və bu məxfilik özü strateji çəkindiricilik vasitəsidir, çünki qeyri-müəyyənlik qarşı tərəfi geniş spektrli, lakin effektiv olmayan müdafiə tədbirləri qurmağa məcbur edir. Bu, müasir “fiziki məhv etmədən neytrallaşdırma” prinsipinə əsaslanan rabitəni sıradan çıxarma doktrinasının bariz nümunəsidir və onun nəzəri imkanının özü Ermənistan rabitə şəbəkəsinin sürətli kollapsa uğrama ssenarisini həqiqi etmir, sadəcə təxirə salır.

“Sepehr-110” sisteminin Ermənistan hərbi ekosistemində rolunu yekun olaraq qiymətləndirərkən, onun statusunun nə tam onurğa, nə də tam periferik komponent olmadığını qəbul etmək lazımdır. Sistem ehtimal ki, Ermənistan ordusunun ümumi rabitə şəbəkəsinin bir təbəqəsini, xüsusilə İran mənşəli silah sistemlərinin idarəetmə ehtiyatını və ya yüksək gizlilik tələb edən xüsusi əməliyyat bölmələrinin kommunikasiyasını təmin edir. Onun paradda nümayişi həm siyasi-psixoloji mesaj, həm də İran-Ermənistan hərbi-texniki əməkdaşlığının açıq qabardılması kimi qiymətləndirilə bilər, bu, Bakı, Ankara, Təl-Əviv və Vaşinqton üçün xüsusi diqqət obyektidir. Lakin nümayişin özü sistemin tam funksional inteqrasiyasını avtomatik olaraq təsdiq etmir. Sistem ola bilər ki, hələ də İran mütəxəssislərinin nəzarəti altında pilot rejimində fəaliyyət göstərir və Ermənistan operatorlarının tam müstəqil idarəetmə qabiliyyətinə malik olduğu sual altındadır.


Sistemin strateji dəyərinin ən kritik məhdudiyyəti onun “ikili asılılıq” arxitekturasıdır. Bir tərəfdən “Sepehr-110” Ermənistana rabitə suverenliyi və REM müdafiəsi qabiliyyəti təqdim edir, digər tərəfdən isə sistemin daxili proqram təminatının İran nəzarəti altında qalması, gündəlik kriptoqrafik açar yenilənməsinin İrandan asılılığı və potensial “Troya atı” funksionallığı sistemi əslində Ermənistan üçün tam etibarlı suveren rabitə platforması olmaqdan çıxarır. Bu paradoks Ermənistan komandanlığının dilemmasını əks etdirir: 2020-ci il müharibəsindəki rabitə zəifliyini qapatmaq üçün xarici asılılıq yaradan həll yolu seçilir, lakin bu seçim yeni növ asılılıq və potensial gələcək kompromis ssenariləri yaradır.

Beynəlxalq geosiyasi kontekstdə “Sepehr-110”un Ermənistanda olması Tehran-İrəvan hərbi-texniki yaxınlaşmasının açıq simvoluna çevrilir, bu yaxınlaşma Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı azalan təsirini və Ermənistanın çoxvektorlu xarici siyasət axtarışlarını əks etdirir. Ermənistanın eyni zamanda Fransanın “Thales” şirkəti ilə geniş radar müqavilələri, Hindistan ilə “Akash” HHM kompleksləri və müxtəlif antidron platformaları çərçivəsində milyard dollarlıq sazişlər, NATO standartlarına uyğunlaşma prosesi və ABŞ hərbi formasına keçid proqramını paralel olaraq inkişaf etdirməsi göstərir ki, İrəvan hər bir tədarük xəttini ayrı funksional ehtiyacı qarşılamaq üçün strateji seçim edir. Bu çoxşaxəli arxitekturada “Sepehr-110” yəqin ki, İran mənşəli silah sistemlərinin daxili kommunikasiya təbəqəsi və ya xüsusi əməliyyat bölmələri üçün gizli rabitə platforması rolunu oynayır, lakin Fransız və Hindistan sistemləri ilə inteqrasiyası ehtimalı texniki cəhətdən mümkün olsa da, doktrinal cəhətdən çətindir, çünki müxtəlif istehsalçıların şifrələmə protokolları, data format standartları və komanda-idarəetmə arxitekturaları arasında körpü qurmaq mürəkkəb mühəndislik məsələsidir.

Yekun strateji qiymətləndirmədə görünür ki, “Sepehr-110” Ermənistan ordusu üçün həm dəyərli texnoloji aktivdir, həm də potensial zəiflik mənbəyidir. Sistem texniki cəhətdən qabaqcıl xüsusiyyətlərə, yəni koqnitiv radio, “mesh” şəbəkə, çoxtəbəqəli şifrələmə, EMP qoruması və termal izolyasiyaya malikdir, lakin bütün bu üstünlüklər aktiv şüalanma zərurəti, məhdud generator gücü, yüngül platforma fiziki həssaslığı, İrandan tam servis asılılığı, dil baryeri, kadr hazırlığı çatışmazlığı və beynəlxalq kəşfiyyat strukturlarının uzunmüddətli analitik diqqəti altında olması ilə neytrallaşdırılır. Sistemin Ermənistan hava hücumundan müdafiə şəbəkəsindəki rolu mərkəzi onurğa deyil, daha çox spesifik funksional təbəqə kimi qiymətləndirilməlidir. “Sepehr-110” rəqəmsal taktiki rabitə kompleksi öz funksional çərçivəsi daxilində, yəni qoşunlar arası komanda-idarəetmə rabitə platforması kimi qiymətləndirildikdə Ermənistan ordusu üçün ciddi modernləşmə addımı təşkil edə bilər, lakin onun strateji rolunu həddən artıq genişləndirmək doğru olmazdı. Onun real döyüş dözümlülüyü müasir radioelektron kəşfiyyat və rabitəni sıradan çıxarma doktrinaları qarşısında məhduddur, lakin tam neytrallaşdırılması üçün də mürəkkəb çoxtəbəqəli yanaşma tələb olunur ki, bu da müasir hərbi planlamada məxfilik altında saxlanılan operativ məsələdir.

Firuz Bağırov
Ordu.az