HM-40 haubitsasının texniki anatomiyası onun Sovet İttifaqı dövrünün 1960-cı illərdən qalan 122 mm-lik D-30 (2A18M) yedəkdə daşınan haubitsasının lisenziyasız tərs mühəndislik yolu ilə hazırlanmış İran nüsxəsi olduğunu birmənalı şəkildə göstərir. İranın Müdafiə Sənayesi Təşkilatı (DIO) tərəfindən kütləvi istehsal edilən bu sistem İranın onilliklər ərzində xarici sanksiyalar şəraitində formalaşdırdığı “ucuz, sadə, kütləvi” artilleriya doktrinasının bariz təcəssümüdür. Sistemin texniki nüvəsi orijinal D-30-un bütün konstruktiv xüsusiyyətlərini saxlayır. Unikal üçayaqlı lafet sistemi silaha mövqeyini dəyişmədən tam 360 dərəcəlik üfüqi atəş bucağı təmin edir ki, bu da Soyuq müharibə dövründə tank əleyhinə müdafiə pozisiyalarında inqilabi həll sayılırdı, çünki klassik haubitsalar yalnız məhdud sektorda atəş aça bilirdi. Lakin müasir döyüş meydanında, çoxistiqamətli hücumların standart hala gəldiyi şəraitdə bu xüsusiyyət öz ilkin strateji üstünlüyünü itirir və yalnız operativ rahatlıq səviyyəsində qalır.


Sistemin lülə arxitekturası D-30A təkmilləşdirilmiş variantında olduğu kimi çoxtəbəqəli ağız əyləcinə malikdir, bu, atəş zamanı yaranan geri təpmə qüvvəsini azaldır və topun stabilliyini artırır. İran istehsalçıları lülənin xidmət müddətini uzatmaq üçün daxili hissəni xromla örtmə texnologiyasını tətbiq etsələr də, bu xromlaşdırma prosesinin keyfiyyət göstəriciləri orijinal Sovet poladından xeyli aşağıdır və real döyüş şəraitində bu fərq özünü göstərir. Sistemin yedəkləmə mexanizmi də klassik D-30 prinsipini saxlayır, təkər oxu lülənin ağız hissəsinə bərkidildiyi üçün hərəkət zamanı top lüləsi önə doğru olmaqla yük avtomobilləri vasitəsilə yedəklənir. Bu, hərbi karvanlarda kompaktlıq və idarəolunma rahatlığı yaradır, lakin eyni zamanda sistemi sürətli yerdəyişmələrdə yavaş və ağır edir.

Sistemin əsas taktiki-texniki göstəriciləri (122 mm çapı, standart qəlpəli-fuqas mərmilərlə 15.4 km, aktiv-reaktiv mərmilərlə 21.9 km-ə qədər atəş məsafəsi, dəqiqədə 6-8 atəş tezliyi) müasir artilleriya kontekstində kəskin geriləmə göstəriciləridir. NATO standartlarındakı 155 mm-lik müasir sistemlərin (M777, PzH 2000, CAESAR) standart mərmilərlə 24-30 km, reaktiv dəstəkli və ya aktiv-reaktiv mərmilərlə 40 km və daha uzaq məsafəyə atəş açdığını, Rusiyanın 152 mm-lik “Msta-B” və “Msta-S” kimi sistemlərinin isə oxşar göstəricilərə malik olduğunu nəzərə alsaq, HM-40-ın mənzil çatışmazlığı strateji həssaslıq nöqtəsinə çevrilir. Bu, sistemin əks-batareya atəşi qarşısında ekstremal həssas vəziyyətə düşməsi deməkdir. HM-40 rəqib artilleriya pozisiyalarına yaxınlaşmadan onları vura bilmir, halbuki rəqib sistemləri öz mənzil üstünlüklərindən istifadə edərək HM-40-ı uzaqdan və təhlükəsiz məsafədən neytrallaşdıra bilir.


İran bu sistemi daha mobil etmək üçün müxtəlif platforma inteqrasiyaları həyata keçirib. “Heidar-41” özüyeriyən variantı HM-40 topunun 4x4 təkər formullu “KrAZ” şassisinin arxa hissəsinə inteqrasiya edilmiş versiyasıdır və burada avtomatlaşdırılmış mərmi yükləmə mexanizmi də əlavə olunub. “Raad-1” isə tırtıllı zirehli transportyor platforması üzərinə 122 mm-lik topun quraşdırılması ilə hazırlanmış özüyeriyən artilleriya qurğusudur. Bu mobil variantlar nəzəri olaraq “vur və qaç” taktikasına imkan yaratmalıdır, lakin praktikada sistemin yığılma və açılma vaxtı, atəşi idarəetmə sisteminin köhnəlmiş arxitekturası və real-vaxt rəqəmsal kommunikasiya çatışmazlığı bu üstünlüyü neytrallaşdırır. Ermənistan paradında nümayiş etdirilən variant əsasən yedəkdə daşınan klassik HM-40 konfiqurasiyasıdır, mobil özüyeriyən modifikasiyalar isə Ermənistan arsenalında sənədləşmiş halda görünmür.


HM-40 sisteminin ən kritik zəifliyi mövqe dəyişmə sürətinin müasir döyüş meydanı tələblərindən kəskin geri qalmasıdır. Üçayaqlı lafet sistemini döyüş vəziyyətinə gətirmək və ya yenidən yedəyə qoşaraq atəş mövqeyini tərk etmək tam mexaniki tənzimləmə tələb edir və orta hesabla 2-3 dəqiqə vaxt aparır. Bu, Soyuq müharibə dövründə qəbul edilə bilən göstərici idi, çünki o zaman düşmən əks-batareya kəşfiyyat texnologiyaları məhdud idi. Lakin müasir hibrid müharibə şəraitində, xüsusilə Ukrayna cəbhəsindən gələn dərslər kontekstində, bu vaxt limiti praktiki olaraq ölüm hökmüdür. Müasir əks-batareya radarları (məsələn, ABŞ-nin AN/TPQ-50, İsveçin “Arthur”, Türkiyənin yerli sistemləri) mərminin trayektoriyasından topun yerini saniyələr içində koordinat hesablama yolu ilə müəyyənləşdirir və hədəfləmə məlumatını dərhal cavab atəşi mövqelərinə ötürür. HM-40 heyəti silahı yığıb mövqeyi tərk etməyə çalışdığı vaxt artıq düşmən mərmiləri onların mövqeyinə çatır və sistem heyəti ilə birlikdə məhv edilir.


Bunun yanında, sistemin tam mexaniki idarəetmə arxitekturası onu rəqəmsal müharibə dövrünün tələblərinə tamamilə yad bir platforma kimi qoyur. Rəqəmsal atəş-nəzarət sistemi, GPS/QLONASS naviqasiya inteqrasiyası, avtomatik hədəfləmə kompüterləri, balistik düzəliş alqoritmləri – bunların heç biri orijinal HM-40 konfiqurasiyasında mövcud deyil. Hədəfləmə hələ də köhnə üsulla, optik nişangahlar və ya ən yaxşı halda sadə elektron nişangahlarla, mexaniki balistik hesablama cədvəlləri ilə aparılır. Bu, ilk atəşin dəqiqliyini ekstremal dərəcədə azaldır. Müasir artilleriya doktrinasında “ilk atəş öldürücü atəş” prinsipi əsasdır, çünki sürətli yerdəyişmə tələbi ikinci və üçüncü atəşlərə imkan vermir. HM-40-ın atəşin korreksiyası üsulu ilə hədəfi tapması (yəni bir neçə atəş açıb düzəlişlər etməsi) artıq qəbuledilməz vaxt itkisi və mövqe ifşası deməkdir.

Mərmilərin doldurulmasının tam əl ilə həyata keçirilməsi də ciddi məhdudiyyət yaradır. Uzunmüddətli intensiv döyüşlərdə heyət sürətlə yorulur, dəqiqədə 6-8 atəş olan nominal atəş tezliyi praktikada 3-4-ə düşür, heyət səhvləri artır və mərmi tipi yığma sürəti aşağı düşür. Müasir özüyeriyən artilleriya sistemləri avtomatik yükləmə mexanizmləri ilə təchiz edilib və bu, həm sürət, həm də heyət ehtiyacının azaldılması baxımından kritik üstünlükdür. HM-40-ın bu sahədəki çatışmazlığı onu cəbhədəki uzunmüddətli artilleriya duellərində ekstremal əlverişsiz vəziyyətə qoyur.

Heyət müdafiəsi məsələsi isə xüsusilə dramatik problem yaradır. Yedəkdə daşınan variantda artilleriyaçıları yalnız kiçik bir ön sipər (qalxan) qəlpələrdən qoruyur ki, bu da böyük dərəcədə simvolik müdafiə vasitəsidir. Heyət açıq səmada çalışdığı üçün kiçik çaplı FPV tipli kamikadze pilotsuz uçuş aparatları, kasetli sursatlar, minaatan qəlpələri və hətta hidravlik atışlı yüksək partlayıcı sursatlar qarşısında tamamilə müdafiəsizdir. Ukrayna döyüş meydanından gələn təcrübə göstərir ki, açıq ərazidə yerləşən və yedəkdə daşınan artilleriya sistemləri (istər köhnə D-30, istərsə də onun İran versiyası HM-40) bir neçə yüz dollarlıq FPV tipli pilotsuz uçuş aparatları üçün ideal hədəfdir. Pilotsuz uçuş aparatı operatoru topun mövqeyini vizual olaraq aşkar etdikdən sonra birbaşa sursat anbarına və ya heyətin sığınacağına hücum edir və saniyələr içində bütün artilleriya heyəti sıradan çıxır.


Çap və dağıdıcı güc məsələsi də ciddi struktur problem yaradır. 122 mm-lik mərmilərin daxilindəki partlayıcı maddənin çəkisi (təxminən 3.4-3.6 kq TNT ekvivalenti) və qəlpə yayılma radiusu 152/155 mm-lik mərmilərə nisbətən əhəmiyyətli dərəcədə azdır (152 mm mərmilərində bu göstərici 5.8-7.0 kq, 155 mm-də isə 6.6-11.3 kq arasında dəyişir, mərmi tipindən asılı olaraq). Bu fərq müasir döyüş meydanında həlledici amilə çevrilir, beton sığınacaqları, gücləndirilmiş bunkerləri, müasir zirehli texnikaları (“Bradley”, “Leopard 2”, “Abrams” kimi) və müdafiə istehkamlarını sıradan çıxarmaq üçün 122 mm mərmilərin sərf miqdarı qeyri-effektiv səviyyəyə qalxır. Bir 155 mm hədəf vurmasının yaratdığı təsiri əldə etmək üçün 3-4 ədəd 122 mm mərmisi atmaq lazımdır ki, bu da sursat sərfiyyatını, lülə resursunu və mövqe ifşası riskini eyni nisbətdə artırır.

Material keyfiyyəti və lülə resursu məsələsi İran istehsalı HM-40 sistemlərini xüsusilə həssas edir. Orijinal Sovet D-30 haubitsaları yüksək keyfiyyətli xüsusi silah polad növlərindən (ən çox 30XH2MFA və oxşar aşqarlanmış poladlar) hazırlanırdı və bu, ardıcıl atəşlər zamanı yaranan yüksək temperatur və mexaniki yüklərə qarşı yüksək dözümlülük təmin edirdi. İran versiyasında metal tərkibi və metallurgiya prosesləri eyni səviyyədə deyil. Kütləvi atəş zamanı lülə daha tez qızır, daxili xromlaşma təbəqəsi tez aşınır, lülə içi deformasiyalara uğrayır və nəticədə sistemin atəş dəqiqliyi sürətlə azalır. Orijinal D-30 lülə resursu təxminən 7,500-10,000 atəş hesab edilirdi, halbuki müstəqil hərbi ekspertlərin qiymətləndirməsinə görə HM-40 lülə resursu bu göstəricinin 60-70% səviyyəsində qalır, intensiv döyüş şəraitində isə daha da aşağı düşə bilir.

İran istehsalı 122 mm sursatların keyfiyyət problemləri ayrıca analitik diqqət tələb edir. Ukrayna cəbhəsindən və Yaxın Şərq münaqişələrindən gələn kəşfiyyat hesabatları İran mərmilərində ciddi keyfiyyət problemlərinin sistematik xarakter daşıdığını göstərir. Barıt keyfiyyətinin qeyri-sabitliyi əsas problemdir. Mərmilərin barıt yükləri eyni partlayıcı standartlarına malik deyil və bu, atəş zamanı mərmilərin fərqli ilkin sürətlərlə lülədən çıxmasına səbəb olur. Nəticədə, eyni nişangah parametrləri ilə atılan mərmilər hədəfdən yüzlərlə metr kənara düşür, dairəvi sapma ehtimalı müasir standartlardan kəskin geri qalır. Daha ciddi problem partlayıcı kapsulların və qoruyucu mexanizmlərin keyfiyyətcə qeyri-sabitliyidir. İran istehsalı bəzi partlayıcılar rütubətə, temperatur dəyişmələrinə və uzunmüddətli saxlanma şəraitinə dözümsüzdür. Bu, iki kritik problemə gətirib çıxarır: birincisi, mərmilərin hədəfə çatdıqda partlamaması, yəni “kor mərmi” effekti (bu, atəş səmərəliliyini sıfıra endirir və rəqib üçün gələcəkdə partlamamış sursat təhlükəsizliyi problemi yaradır), ikincisi, daha təhlükəli ssenaridir, yəni mərmilərin lülə daxilində erkən partlaması və topun heyəti ilə birlikdə məhv olmasıdır. Hər iki ssenari Ukrayna cəbhəsində qeydə alınmış və foto-sənədləşdirilib.


İndi bu texniki çərçivəni Ermənistanın hərbi-siyasi reallıqları kontekstinə yerləşdirdikdə daha böyük strateji mənzərə aydınlaşır. 44 günlük Vətən Müharibəsi zamanı Azərbaycan Ordusu Ermənistanın yüzlərlə orijinal Sovet mənşəli D-30 haubitsasını məhv etdi və ya qənimət götürdü. Müstəqil hərbi monitorinq qrupları (“Oryx” kimi) Ermənistanın 44 gün ərzində 60-dan çox D-30 və oxşar artilleriya sisteminin itkisini sənədləşdirdi. Müharibədən sonra İrəvan ordunun artilleriya boşluğunu təcili doldurmalı idi və burada bir neçə struktur problem üzə çıxdı: Rusiya öz Ukrayna müharibəsi səbəbindən artıq tam həcmli silah ixracı təmin edə bilmirdi, Qərb sistemləri (Fransa CAESAR, ABŞ M777) hələ tam həcmli müqavilələrə bağlanmamışdı və Hindistan müqavilələri (“Akash” HHM, “Pinaka” yaylım atəşli raket sistemləri) artilleriya sahəsində kritik boşluğu doldurmaq üçün kifayət deyildi.

Bu kontekstdə İran “ucuz, sürətli və sanksiya rejimi xaricində qalan” tədarükçü kimi əlverişli seçim oldu. Lakin İrəvan beynəlxalq sanksiyalardan, Qərbin reaksiyasından və daxili ictimaiyyətin narazılığından çəkindiyi üçün İrandan birbaşa kütləvi silah idxal etdiyini açıq şəkildə etiraf etmədi. Bunun əvəzinə, ölkə daxilindəki bəzi təmir və modernləşmə zavodlarında (xüsusilə Çarentsavan Dəzgahqayırma Zavodu və əlaqəli müəssisələrdə) guya D-30 haubitsalarının yerli sıfırdan istehsal edildiyi, yerli mühəndislərlə modernləşdirildiyi və yeni rəqəmsal optik nişangahlar quraşdırıldığı barədə saxta hesabatlar və təbliğat xəbərləri yayıldı. Bu, klassik “yerli istehsal mifi” mexanizmidir və onun məqsədi həm daxili ictimaiyyəti razı salmaq, həm də beynəlxalq sanksiya rejimini diplomatik manevr yolu ilə dolanmaq idi. Real vəziyyətdə isə bu zavodlar əksər hallarda yalnız son montaj və ya kosmetik dəyişikliklər həyata keçirir, əsas konstruktiv komponentlər İran mənşəlidir.

İrəvanda baş tutan parad bu mifin tam ifşa anına çevrildi. Beynəlxalq hərbi ekspertlər və OSINT analitikləri paradda nümayiş etdirilən 122 mm-lik artilleriya sistemlərini vizual müqayisəli analizə tabe tutduqda, bir sıra texniki detalın orijinal Rusiya D-30A variantı ilə deyil, məhz İran HM-40 variantı ilə yüz faiz üst-üstə düşdüyünü müəyyənləşdirdilər. Bu detallar arasında çoxtəbəqəli ağız əyləcinin spesifik konstruksiyası, hidravlik geri təpmə mexanizminin qoruyucu qapaqlarının forması, lafet yığma elementlərinin xırda xüsusiyyətləri və hətta yedəkləmə mexanizminin müəyyən detalları var idi. Daha bariz şəkildə, paradın ümumi kontekstində eyni anda digər İran hərbi platformalarının (AD-08 “Məcid” qısamənzilli passiv elektro-optik HHM sistemlərinin (paradda yerli “Scorpion” adı ilə təqdim edilib və İtaliya “Iveco” şassisinə inteqrasiya edilib), “Kavoş” radarlarının və “Sepehr” taktiki rabitə sistemlərinin) yan-yana nümayişi Ermənistanın İran hərbi-texnoloji ekosistemindən asılılığının dərinliyini birmənalı şəkildə təsdiq etdi. Bu, artıq tək-tük tədarük halı deyil, sistematik və çoxşaxəli hərbi-texniki əməkdaşlığın açıq elanı idi.



Qərb kəşfiyyat strukturlarının və müstəqil hərbi-analitik medianın araşdırmaları Ermənistan-İran arasında gizli şəkildə təxminən 500 milyon dollar dəyərində hərbi tədarük müqaviləsinin imzalandığını ortaya qoydu. Hər iki tərəf rəsmi şəkildə bu müqavilənin mövcudluğunu təkzib etməyə çalışsa da, paradda nümayiş etdirilən hərbi texnika karvanı bu müqavilənin real icrasının bariz sübutu idi. Müqavilənin tərkibinə HM-40 haubitsaları və onlar üçün 122 mm sursat partiyaları, AD-08 “Məcid” HHM sistemləri, “Kavoş” radarları, “Sepehr” rabitə platformaları və ehtimal ki, müxtəlif kiçik kalibrli silahlar və mühəndis avadanlığı daxildir. Müqavilənin maliyyə tərəfi də diqqətəlayiqdir. Ermənistanın çətin iqtisadi vəziyyətində 500 milyon dollarlıq hərbi xərc ya gizli kreditlə, ya da üçüncü ölkə vasitəçiliyi ilə (ehtimal ki, müəyyən enerji və ya tranzit kontekstində kompensasiya formasında) maliyyələşdirilib.

Bu tədarükün strateji fəsadları çoxtəbəqəlidir və onların hər biri ayrıca analitik diqqət tələb edir. Birinci təbəqədə, Ermənistanın klassik Rusiya hərbi asılılığından İrana doğru struktur sürüşməsi baş verir, lakin bu sürüşmə Rusiyadan tam qopma deyil, paralel diversifikasiya cəhdidir. Moskva bu prosesə həm narazıdır (çünki regional təsir azalır), həm də qismən razıdır (çünki İran həmkarı kimi sanksiya rejimindən yayınma mexanizmləri inkişaf etdirir). İkinci təbəqədə, Ermənistan bu addımla eyni zamanda Fransa “Thales” (“Ground Master 200” radarları), Hindistan (“Akash” HHM, “Pinaka” raket sistemləri, “Zen Technologies” antidron platformaları) və NATO standartları istiqamətində modernləşmə proseslərini paralel inkişaf etdirir, yəni hibrid hərbi-texniki strategiya tətbiq edilir, bunun daxili uyğunluğu sual altındadır.

Üçüncü təbəqədə, İran hərbi platformalarının Ermənistanda yerləşdirilməsi geosiyasi həssaslıq nöqtəsi yaradır. Azərbaycan, Türkiyə, İsrail və qismən ABŞ üçün bu, regional balansı pozan element kimi qiymətləndirilir. Xüsusilə İsrail-İran rəqabəti kontekstində Ermənistan ərazisində İran istehsalı silahların görünməsi İsrail kəşfiyyat strukturlarının diqqətini ciddi şəkildə cəlb edir və regional kəşfiyyat-əks-kəşfiyyat dinamikasını mürəkkəbləşdirir. Dördüncü təbəqədə, bu silah platformalarının funksional dözümlülüyü, real döyüş şəraitində effektivliyi və uzunmüddətli servis dəstəyi məsələləri qalır. Yuxarıda təhlil edilən texniki məhdudiyyətlər (mənzil çatışmazlığı, mövqe dəyişmə yavaşlığı, rəqəmsal atəş idarəetmə sisteminin olmaması, heyət müdafiəsizliyi, sursat keyfiyyət problemləri, lülə resursunun məhdudluğu) HM-40 sistemini müasir döyüş meydanı reallıqlarına qarşı son dərəcə həssas edir.


Müasir Azərbaycan Ordusunun artilleriya doktrinası kontekstində HM-40 sistemləri qarşı tərəfin ən asan neytrallaşdırıla bilən hədəf kateqoriyasına daxildir. Azərbaycan son illərdə Türkiyə, İsrail və yerli istehsal sintezindən qurulmuş çoxtəbəqəli sensor-zərbə zəncirini inkişaf etdirib, bu zəncirdə əks-batareya kəşfiyyat radarları, müxtəlif tipli pilotsuz hava platformaları, dəqiq idarəolunan artilleriya sistemləri və real-vaxt rəqəmsal komandanlıq-nəzarət şəbəkəsi bir-birinə inteqrasiya edilib. Bu ekosistemdə HM-40 kimi köhnə, statik, açıq mövqeli və rəqəmsal inteqrasiyadan məhrum bir sistem öz mövqeyini operativ olaraq qoruya bilmir. Onun konkret necə neytrallaşdırılacağına gəldikdə, ümumi konseptual prinsiplər səviyyəsində bilinir ki, müasir kontr-artilleriya doktrinaları aşkarlama, identifikasiya və zərbə zəncirini saniyələr ərzində bağlamağa imkan verir, bu da HM-40-ın yığılma və mövqe tərk etmə vaxtından xeyli qısadır.

Ermənistanın HM-40-ı “yerli istehsal” kimi təqdim etmə cəhdinin ictimai-psixoloji ölçüsü də ayrıca analitik diqqət tələb edir. Bu manipulyasiya iki paralel auditoriyaya yönəlmişdi: daxili Ermənistan ictimaiyyəti və beynəlxalq diplomatik arena. Daxili auditoriya üçün “yerli istehsal” mifi “milli qürur və hərbi-texnoloji müstəqillik hissi”ni saxlamağa xidmət edirdi, bu, xüsusilə 44 günlük müharibədəki ağır məğlubiyyətdən sonra dövlət legitimliyinin bərpası kontekstində belə idi. Beynəlxalq arena üçün isə bu mif İrandan birbaşa tədarük faktının açıq etirafı ilə yaranacaq sanksiya və diplomatik gərginlikdən yayınmaq vasitəsi idi. Lakin parad nümayişi və beynəlxalq OSINT analizi bu hibrid manipulyasiya strategiyasını tam pozdu və indi Ermənistan həm daxili etibar böhranı, həm də beynəlxalq diplomatik təzyiq ssenariləri ilə üzləşir.

İran tərəfində isə bu tədarük zəncirinin öz strateji məntiqi var. Tehran Ermənistanı bir-iki istiqamətli mühüm geosiyasi platforma kimi qiymətləndirir: birincisi, regional təsir genişləndirmə vasitəsi, ikincisi, İsrail-Azərbaycan-Türkiyə üçbucağına qarşı dolayı təzyiq mexanizmi. HM-40 və oxşar sistemlərin Ermənistana satışı eyni zamanda İran hərbi sənayesinin sanksiyalar şəraitində maliyyələşdirilməsi və operativ istehsal həcmlərinin saxlanması üçün də əhəmiyyətlidir. Üstəlik, Ermənistan ərazisindəki İran silahları gələcəkdə Tehran üçün operativ kəşfiyyat və ya əməliyyat imkanları açır, çünki sistemlərin servis, ehtiyat hissə və proqram təminatı tam İran nəzarəti altında qalır. Bu, Ermənistan hərbi suverenliyinin müəyyən hissəsinin Tehrana həvalə edilməsi anlamına gəlir. Bu, uzunmüddətli geosiyasi risk vektorudur.

Tədarük zəncirinin geniş kontekstində HM-40 sistemləri eyni zamanda İranın Rusiya-Ukrayna müharibəsində Moskvaya təqdim etdiyi sursat dəstəyi ilə də əlaqəlidir. Müstəqil araşdırmalar göstərir ki, İran 2023-cü ildən etibarən Rusiya cəbhəsində istifadə edilmək üçün kütləvi 122 mm sursat partiyaları göndərib, üzərində fars və ingilis dilli markalanma olan bu mərmilər foto-sənədləşdirilib. Eyni istehsal xətləri və keyfiyyət problemləri Ermənistana göndərilən sursatlarda da müşahidə edilir, yəni HM-40 üçün İran sursatları struktur olaraq yüksək defekt riski ilə müşayiət olunur. Bu, Ermənistan ordusunun nəinki köhnə platforma, eyni zamanda qeyri-stabil sursat təminatı ilə qarşı-qarşıya qaldığını göstərir, real döyüş şəraitində “kor mərmi” geri partlama və ballistik qeyri-dəqiqlik risklərini eyni zamanda yaradır.


Yekun strateji qiymətləndirmədə görünür ki, HM-40 haubitsa sistemi və onunla birlikdə paradda nümayiş etdirilən digər İran platformaları (“Yasin” raketi, AD-08 “Məcid”, “Kavoş” radarı, “Sepehr” rabitə sistemi) Ermənistanın hərbi-texnoloji yenilənmə cəhdinin paradoksal təbiətini əks etdirir. Bir tərəfdən, bu tədarük Ermənistana 44 günlük müharibədən sonra yaranan ciddi silah boşluqlarını qapatmaq və ordunu yenidən qurmaq imkanı verir. Digər tərəfdən isə seçilən platforma tipləri, yəni köhnəlmiş Sovet konstruksiyalarının tərs mühəndislik nüsxələri, məhdud rəqəmsal inteqrasiyalı sistemlər, xarici servis asılılığı altında olan kompleks platformalar Ermənistanı müasir döyüş meydanı reallıqlarına qarşı struktur cəhətdən həssas vəziyyətdə qoyur. Bu, klassik “kəmiyyət-keyfiyyət dilemması” nümunəsidir: Ermənistan ucuz və sürətli tədarüklə artilleriya parkını sayca bərpa edir, lakin keyfiyyət, müasirlik və real döyüş effektivliyi baxımından ciddi geri qalır.

Bu paradoksun siyasi-psixoloji ölçüsü Ermənistanın “yerli istehsal” mifini yaradıb sonra paradda öz əlləri ilə dağıtması faktında daha da güclənir. Bu, dövlət kommunikasiya strategiyasının daxili ziddiyyətini göstərir. Bir sektor (xarici işlər və müdafiə sənayesi təbliğatı) müstəqil yerli istehsal mesajını yayır, digər sektor (hərbi parad təşkilatçılığı) isə eyni anda İran platformalarını ictimai nümayişə çıxarır. Bu uyğunsuzluq həm dövlət idarəetmə koordinasiyasının zəifliyini, həm də İrəvanın hibrid mesaj göndərmə cəhdinin uğursuzluğunu əks etdirir. Beynəlxalq audi̇toriya artıq Ermənistanın “yerli istehsal”la bağlı fikirlərini ciddiyə almır və real strateji ortaqlıqlar bu yeni reallıq əsasında yenidən qiymətləndirilir.

Cənubi Qafqaz hərbi balansının ümumi gələcəyi kontekstində HM-40 və oxşar İran platformalarının Ermənistanda yerləşdirilməsi Bakı və Ankaranın inteqrasiya etdiyi yüksək texnoloji sensor-zərbə-REM ekosisteminə qarşı asimmetrik vəziyyət yaradır. Azərbaycan tərəfi sürətli rəqəmsal modernləşmə, müttəfiq inteqrasiya, real vaxt rejimində komanda-idarəetmə şəbəkəsi və çoxtəbəqəli kəşfiyyat-zərbə zənciri istiqamətində irəliləyirsə, Ermənistan tərəfi hibrid, parçalanmış və xarici asılılıq dolu modernləşmə yolu seçir. Bu asimmetriyanın gələcək strateji nəticələri aydındır. Ermənistanın əldə etdiyi platformalar real döyüş şəraitində uzunmüddətli funksional dözümlülüyə malik deyil və hər bir potensial qarşıdurma ssenarisində Bakının texnoloji üstünlüyü daha da dərinləşir.

Firuz Bağırov
Ordu.az