ABŞ ilə İran arasında sülh danışıqları aprelin 11-də uğursuzluqla başa çatdı. İslamabadda 21 saat davam edən danışıqlar heç bir nəticə vermədi. Nə razılaşma, nə çərçivə, nə də irəliyə doğru yol… İran sanksiyaların yüngülləşdirilməsi, nüvə hüquqları və Hörmüz boğazı üzərində daimi nəzarət tələbi ilə on bəndlik plan təqdim etmişdi. ABŞ bunların hamısını rədd etdi. Ən böyük fikir ayrılığı İranın sıfır nüvə silahı qabiliyyətini qəbul etməkdən imtina etməsi oldu. Aprelin 12-nə qədər Prezident Donald Tramp üçün vəziyyət kifayət idi. O, aprelin 13-də saat 10:00 ET-dən qüvvəyə minən Hörmüz boğazının tam dəniz blokadasını elan etdi.
Bu, simvolik addım deyil. Hörmüz boğazı ən dar nöqtəsində 21 mil genişliyindədir və normal şəraitdə dünya üzrə neft və təbii qaz ixracının təxminən 20 faizini daşıyır. Onun bağlanması və ya hətta pozulması dünyanın şah damarını sıxmaqla eynidir.
Blokada faktiki olaraq necə işləyəcək?
Trampın ilkin açıqlaması boğazda “istənilən və bütün gəmilərin” bloklanacağını bildirirdi. Bir neçə saat sonra ABŞ Mərkəzi Komandanlığı (CENTCOM) səssiz şəkildə bu çərçivəni daraltdı. Açıqlamaya görə, blokada yalnız İran limanlarına gedən və ya oradan gələn gəmilərə şamil ediləcək. BƏƏ, Küveyt və Səudiyyə Ərəbistanı kimi Körfəz müttəfiqlərinə gedən gəmilərin keçidinə icazə veriləcək.
Praktikada ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri bunu Bəhreyndə yerləşən 5-ci Donanmanın mövcud vasitələri ilə həyata keçirməyi planlaşdırır. İki aviadaşıyıcı zərbə qrupu hava örtüyü təmin edəcək. On iki esmines və freqat Körfəzdən kənarda patrul edəcək. Altı hərbi gəmi isə daxildə fəaliyyət göstərəcək. Şübhəli gəmilər dayandırılacaq, yoxlanılacaq və ya yönləndiriləcək. Hava müşahidəsi fasiləsiz davam edəcək.
Problem ondadır ki, İran əməkdaşlıq etmək niyyətində deyil. İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu boğaz daxilindəki adalardan, o cümlədən Larak adasından fəaliyyət göstərir. Onların arsenalına sürətli hücum qayıqları ilə “sürü taktikası”, gəmi əleyhinə raketlər, kamikadze pilotsuz uçuş aparatları və dəniz minaları daxildir. İran İnqilab Keşikçiləri artıq xəbərdarlıq edib ki, blokadanı tətbiq edən hər hansı hərbi gəmi mövcud atəşkəsin pozulması hesab ediləcək və buna uyğun cavab veriləcək.
ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin keçmiş əməliyyat rəhbəri, istefada olan admiral Qari Ruqhed bunu açıq şəkildə ifadə edib: İran Körfəzdə gəmilərə atəş aça və ya ABŞ qüvvələrinə ev sahibliyi edən Körfəz ölkələrinin infrastrukturuna hücum edə bilər. Bu, təmiz icra əməliyyatı deyil. Bu, qarşı tərəfin ciddi “ev üstünlüyünə” malik olduğu dar dəhlizdə blokadadır.
Bu, neft qiymətləri üçün nə deməkdir?
Təsir dərhal hiss olundu. Trampın açıqlamasından bir neçə saat sonra ABŞ xam nefti 8 faiz artaraq barel üçün 104 dollara, “Brent” markalı neft isə 7 faiz artaraq 102 dollara yüksəldi. Müqayisə üçün, münaqişə fevralın sonlarında başlamazdan əvvəl “Brent” təxminən 70 dollar səviyyəsində idi. Pik nöqtədə isə artıq 119 dollara çatmışdı.
İran yalnız mart ayında gündə 1,84 milyon barel ixrac edib. Bunun kəsilməsi qlobal təchizatı kəskin şəkildə daraldır. Bu arada, 172 milyon barel xam neft və neft məhsulları daşıyan 187 tanker Körfəz daxilində ilişib qalıb. Hər iki tərəfin nəzarət iddia etdiyi zonadan keçmədən onlar çıxış edə bilmirlər.
Qlobal ehtiyatlar mövcud çatışmazlıq səviyyəsində təxminən 80 gün tampon rolunu oynayır. Bundan sonra idxalçılar sadəcə alternativ axtarmırlar. Onlar təchizat zəncirlərini daimi şəkildə yenidən qurmağa başlayırlar və bu dəyişiklik tez və ucuz şəkildə geri qaytarılmır.
Bu nə qədər davam edə bilər?
Analitiklər açıq danışır. İran iqtisadiyyatı çökmə ilə üzləşməzdən əvvəl təzyiqi bir-üç ay davam etdirə bilər. İran neft ixracının 90 faizi artıq ABŞ zərbələrinə məruz qalmış Xarq adasından keçir. Gəlir itkisi tədricən deyil, fəlakətlidir.
ABŞ kifayət qədər hərbi gücə malikdir, lakin ekspertlər missiyanı təkbaşına icra etməyin çətin və müttəfiqlərin dəstəyi olmadan orta və uzun müddətdə davamlı olmadığını bildirirlər. Böyük Britaniya iştirak etməyəcəyini təsdiqləyib. Avstraliya isə ümumiyyətlə dəvət olunmadığını bildirib.
Hər iki tərəfin xərclərin dözülməz olacağı təxminən üç aylıq pəncərəsi var. Bundan sonra Oman və ya Pakistan vasitəsilə diplomatiya yeganə çıxış yolu olacaq. Alternativ isə nə tərəflərin, nə də qlobal iqtisadiyyatın öyrənmək istədiyi ssenaridir.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
