ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus F-15E cümə günü İran üzərində vurulub, bu, “Epic Fury” əməliyyatının başlanmasından etibarən İran tərəfindən vurulduğu təsdiqlənən ilk təyyarədir. İki ekipaj üzvündən biri tez bir zamanda xilas edilib, digəri isə yox, bu isə İran daxilində ölkənin qalan A2/AD sistemləri və eyni zamanda axtarış aparan düşmən quru qüvvələri ilə çətinləşən gərgin axtarışlara səbəb olub. Nəticədə, itkin ekipaj üzvü iki gün davam edən intensiv əməliyyatdan sonra bazar günü səhər saatlarında tapılıb.
Həmin əməliyyat zamanı A-10 “Thunderbolt II” (Warthog) yerüstü hücum təyyarəsi də vurulub, lakin onun pilotu katapult etməzdən əvvəl təyyarəni Küveyt hava məkanına qədər uçurmağa nail olub. Xilasetmə əməliyyatında iştirak edən daha iki təyyarə, C-130 Hercules nəqliyyat təyyarələri İran ərazisinə enib, lakin palçıqda ilişərək qalıb və İranın əlinə keçməməsi üçün qəsdən məhv edilib. Həftəsonu həyata keçirilən xilasetmə missiyasının ümumi dəyəri demək olar ki, 100 milyon ABŞ dollarını ötür, lakin “heç kəsi geridə qoymamaq” mədəniyyəti uzunmüddətli perspektivdə bundan daha dəyərli hesab olunur.
F-15E-nin iki nəfərlik ekipajı təyyarədən F-15E-nin ACES II katapult oturacağından istifadə etməklə uğurla ayrılıb, bu, indiyədək yaradılmış ən etibarlı xilasetmə sistemlərindən biridir, lakin buna baxmayaraq, ekipaj üzvlərini həyatlarını xilas etmək ümidi ilə real təhlükələrə məruz qoyan şiddətli və riskli bir prosesdir.
ACES II katapult oturacağı sistemi haqqında
ACES II həm pilotun, həm də (arxa oturacaqda yerləşən) silah sistemləri operatorunun oturacağında quraşdırılmış üçüncü nəsil katapult sistemidir. “Sıfır-sıfır” imkanları ilə təchiz olunan ACES II sıfır hündürlükdə və sıfır hava sürətində işləyə bilir. Sistem pilotu və silah sistemləri operatorunu yuxarıya doğru atan raket mühərriki ilə işləyir və onları 12-20 G yüklənməsinə məruz qoyur. Ekipajın bu cür güclü və ani qüvvəyə məruz qalması qaçışı demək olar ki, təmin edir, lakin nəticəsiz deyil.
Ekipaj üzvü katapult ardıcıllığını işə saldıqda, partlayıcı yüklər kabinanın örtüyünü kənara atır. Bu yüklər işləmədiyi halda, təyyarə kabina örtüyünü sındırmaq üçün istifadə edilə bilən xüsusi qurğularla təchiz edilib. Katapult oturacağının kabina örtüyünə dəyməsi ilə bağlı qəzalar, xüsusilə “Top Gun” filmində göstərildiyi kimi, çox yüksək sürətlər səbəbindən demək olar ki, həmişə ağır və ya ölümcül olur.
F-15E-nin katapult oturacaqları trayektoriya ayrılması raketləri (TDR) ilə təchiz edilib; bu sistem iki oturacaqlı təyyarələr üçün unikaldır və havada oturacaqları bir-birindən ayıraraq toqquşmanın və ya raket axını nəticəsində xəsarətin qarşısını alır. Sistemlər işə düşdükdən sonra təyyarənin sürəti və hündürlüyündən asılı olaraq tənzimlənir. Aşağı hündürlükdə paraşüt dərhal açılır, orta hündürlükdə sabitləşmə üçün köməkçi paraşütdən istifadə olunur; yüksək hündürlükdə isə paraşütün açılması 15 000 fut hündürlüyə qədər gecikdirilir. Avtomatlaşdırma pilotun təxmin etmə ehtiyacını aradan qaldırır.
Pilot və silah sistemləri operatoru niyə bir-biri ilə toqquşmur?
Çünki F-15E iki oturacaqlıdır, katapult vaxtlaması mərhələli olmalıdır. Arxa oturacaqda olan silah sistemləri operatoru əvvəl katapult edir. Daha sonra 0,3-0,4 saniyəlik gecikmədən sonra pilot katapult edir. Bu mərhələli vaxtlama, TDR kimi, havada toqquşmanın və ya raket qazı nəticəsində xəsarətin qarşısını alır.
Vaxtlamanın dəqiqliyi həyati əhəmiyyət daşıyır, çünki uğursuzluq fəlakətli ola bilər. Havada iki hərbçinin toqquşması böyük ehtimalla hər ikisinin ölümü ilə nəticələnərdi.
Mexaniki baxımdan hər şey plan üzrə getsə belə, pilot və silah sistemləri operatoru real fiziki risklərlə üzləşir. G yüklənməsinin təsiri çox güclüdür və tez-tez onurğanın sıxılmasına və sınıqlara səbəb olur. Katapult yüksək sürətdə baş verərsə, güclü hava axını təsiri mümkündür. Kabinadan çıxarkən ətraflara dəyən ətraflar sümüklərin sınmasına səbəb ola bilər. Müasir baş geyimləri ağır olduğundan və əlavə gərginlik yaratdığından boyun zədəsi riski də mövcuddur. Buna baxmayaraq, ACES II-də ciddi bel zədəsi göstəricisi cəmi 1 faizdir, bu, əvvəlki modellərlə müqayisədə əhəmiyyətli azalmadır, çünki əvvəlki modellərdə bu göstərici təxminən 33 faiz idi.
Vurulan pilotlar üçün düşmədən sağ qalmaq yalnız ilk mərhələdir
Katapultdan sonrakı reallıqlar da sərt ola bilər. Vurulan F-15E İran ərazisinə düşüb və bu, tutulma və həbs olunma ehtimalını artırıb. Pilot qeyri-insani rəftara məruz qalmaq, həssas məlumatları açıqlamaq və danışıqlarda təzyiq vasitəsi kimi istifadə olunmaq riski ilə üz-üzədir.
Xoşbəxtlikdən, iki nəfərlik ekipaj katapultdan sağ çıxıb və bu, əsasən aviasiyanın ən etibarlı sistemlərindən biri olan ACES II sayəsində mümkün olub. Lakin sonrakı günlərdə itkin pilotun axtarışı mürəkkəb və riskli olub, əlavə hərbçiləri də təhlükə altına salıb. Nəticədə isə əməliyyat uğurla başa çatıb.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
