Ordu.az xəbər verir ki, bu barədə “The National Interest” nəşri “Ermənistanda ABŞ-nin süni zəka təşəbbüsü niyə siyasi və təhlükəsizlik riskləri ilə üzləşir?” başlıqlı məqaləsində yazıb.
Nəşr qeyd edib ki, ötən ay vitse-prezident Cey Di Vens Ermənistan və Azərbaycana səfər edərkən, diqqət əsasən hərbi razılaşmalara və diplomatik siqnallara yönəlmişdi. Lakin daha mühüm bir inkişaf daha az diqqət çəkib: Vaşinqtonun Ermənistanda “Firebird” şirkəti tərəfindən qurulacaq ilk böyük miqyaslı süni zəka superkompüter mərkəzi üçün yeni nəsil “Nvidia Blackwell” prosessorlarının ixracına icazə verməsi.
“Bu layihə geosiyasi baxımdan ciddi bir öhdəlikdir, çünki ölkənin siyasi istiqaməti mübahisəlidir və risklər tam qiymətləndirilməyib. Əsas iki risk fərqlidir: Ermənistanın gələcək hökuməti Moskva ilə yaxınlaşarsa nə baş verəcək? Və hakimiyyətdən asılı olmayaraq çiplər Rusiyaya yönləndirilərsə nə olacaq?
“Firebird” süni zəka məlumat mərkəzi
“Firebird” superkompüter mərkəzi 100 meqavat gücündə olacaq və 2026-cı ilin ikinci rübündə fəaliyyətə başlaması gözlənilir. Bu, Cənubi Qafqazda ilk belə layihədir və Ermənistanın qlobal yüksək səviyyəli hesablama iqtisadiyyatına daxil olmasını göstərir.
Mərkəzin gücünün 20 faizi Ermənistan qurumları üçün ayrılıb, 80 faizi isə regionda fəaliyyət göstərən ABŞ şirkətlərinə verilib. Bu, həm kommersiya, həm də geosiyasi yanaşmadır.
Bu təşəbbüslər Ermənistanı qərbyönümlü texnologiya mərkəzinə çevirmək məqsədi daşıyır.
Ermənistanda seçkilər və konstitusiya islahatı siyasi risk yaradır
Ermənistanda iyun ayında seçkilər keçiriləcək və nəticədə konstitusiya dəyişiklikləri gözlənilir. Baş nazir Nikol Paşinyan sülh sazişi çərçivəsində referendum keçirməyi planlaşdırır”, - deyə nəşr bildirib.
Məqalə müəllifinin sözlərinə görə, əgər Paşinyan qalib gəlsə, vəziyyət sabitləşə bilər. Lakin əks ssenaridə, əslən erməni olan rusiyalı milyarder Samvel Karapetyan hakimiyyətə gələrsə, konstitusiyanı dəyişəcəyini bildirib.
“Karapetyanın Rusiya vətəndaşlığı var və mövcud qanunlara görə baş nazir ola bilməz. Konstitusiya dəyişiklikləri bu məhdudiyyəti aradan qaldıra bilər.
Bu isə ABŞ-nin yüksək texnologiyalı infrastrukturunu siyasi cəhətdən riskli mühitə yerləşdirməsi deməkdir.
Risklər: siyasi nəzarət və çiplərin yönləndirilməsi
Siyasi nəzarət riski dövlətin hüquqi mexanizmlər vasitəsilə infrastruktura təsir etməsi ilə bağlıdır.
Paşinyan hökuməti artıq “Elektrik Şəbəkələri” şirkətinin milliləşdirilməsi prosesinə başlayıb. Bu, gələcəkdə digər strateji obyektlərin də dövlət nəzarətinə keçməsi üçün presedent yaradır.
Belə bir ssenaridə süni zəka infrastrukturu da strateji obyekt kimi qiymətləndirilə bilər”, - deyə məqalədə qeyd edilib.
Məqalədə qeyd olunur ki, nəzarət yalnız mülkiyyətlə bağlı deyil. İdarəetmə heyətinin dəyişdirilməsi və texniki nəzarətin ələ keçirilməsi də risk yaradır.
“Rusiya Ermənistan iqtisadiyyatında təsirini saxlayır və bu da əlavə risk yaradır. Digər əsas risk isə çiplərin başqa istiqamətə yönləndirilməsidir. Son illərdə Ermənistan sanksiyalara məruz qalan malların Rusiyaya ötürüldüyü marşrutlardan biri olub.
“Firebird” ABŞ şirkəti olsa da, mövcud şəbəkələr bu riskin real olduğunu göstərir. Bu riskin baş verməsi üçün düşmən hökumətə ehtiyac yoxdur. Sadəcə nəzarətin zəif olması kifayətdir.
Nə etmək olar: süni zəka infrastrukturunun qorunması
Bu iki risk fərqli olduğu üçün müxtəlif yanaşmalar tələb edir. Siyasi risklərə qarşı müqavilə mexanizmləri gücləndirilməlidir. Çiplərin yönləndirilməsi riskinə qarşı isə ciddi nəzarət və monitorinq tədbirləri tətbiq edilməlidir.
Uzunmüddətli həll ABŞ texniki kadrlarının və yerli mütəxəssislərin hazırlanmasıdır. Bu, gələcəkdə sistemin yönünün dəyişdirilməsini çətinləşdirəcək.
Milli təhlükəsizlik baxımından test nümunəsi
“Firebird” layihəsi ABŞ-nin ciddi geosiyasi addımıdır. Lakin bu addım strateji aydınlıq tələb edir. Ermənistanın siyasi və geosiyasi istiqaməti dəyişkəndir. Bu layihə uğurlu olarsa, digər ölkələr üçün model ola bilər. Əks halda isə milli təhlükəsizlik risklərinin necə yarandığını göstərən nümunəyə çevrilə bilər”, - deyə məqalədə bildirilib.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
