2026-cı il mayın 3-də səhər tezdən İordaniya Kral Hərbi Hava Qüvvələrinin döyüş təyyarələri Suriyanın cənubundakı Süveyda vilayətində bir neçə hədəfə zərbələr endirib. Hədəflər hərbi bazalar, terrorçu təlim düşərgələri və ya İranın raket anbarları deyildi. Bunlar illərdir İordaniyanı və ümumilikdə ərəb dünyasını “Kaptaqon” və digər narkotik vasitələrlə dolduran cinayətkar şəbəkələrlə əlaqəli narkotik qaçaqmalçılığı mərkəzləri, silah anbarları və müxtəlif obyektlər idi.
Bu əməliyyat ayrı-ayrı hadisə deyildi. O, İordaniyanın şimal sərhədi boyunca narkokartellərə, qaçaqmalçılara, silahlı qruplaşmalara və Suriyanın cənubunu dünyanın ən təhlükəli narkotik marşrutlarından birinə çevirən cinayətkar şəbəkələrə qarşı aparmağa məcbur olduğu uzunmüddətli gizli müharibənin növbəti mərhələsi idi.
Bu zərbələr sadə bir reallığı əks etdirirdi: İordaniya artıq bu vəziyyətə dözmək istəmir.
Onilliklər ərzində İordaniya Vaşinqtonun Yaxın Şərqdəki ən etibarlı tərəfdaşı olub. Ölkə ABŞ qoşunlarını qəbul edir, regional diplomatiyaya yardım göstərir, İsraillə sülhü qoruyur və dünyanın ən qeyri-sabit bölgələrindən birində sabitliyin dayaqlarından biri kimi çıxış edir. Lakin bu gün İordaniya Qəzza, İran, Livan və ya Qırmızı dəniz mövzularına ayrılan diqqətin yalnız kiçik bir hissəsini alan, Suriyanın cənubundan qaynaqlanan mürəkkəb narkotik təhlükəsi ilə üz-üzədir.
Vaşinqton üçün bu sadəcə İordaniyanın problemi deyil. Eyni cinayətkar şəbəkələr ABŞ-nin ən yaxın ərəb müttəfiqini təhdid edir, Suriyada sabitləşmə səylərini zəiflədir və regionda daha geniş qeyri-sabitlik yarada biləcək şərait formalaşdırır.
2024-cü ilin dekabrında Əsəd rejiminin süqutu Suriyanın narkodövlətə çevrilməsinin əsas memarlarından birini aradan qaldırdı. Lakin Bəşər Əsəd diktaturası artıq mövcud olmasa da, onun yaratdığı cinayət infrastrukturu hələ də fəaliyyət göstərir və təhlükə yaratmaqda davam edir. Suriyanın cənubu, xüsusilə Süveyda vilayəti İordaniyanın təhlükəsizliyini, Körfəz ölkələrinin sabitliyini və Suriyanın uğurlu bərpa perspektivlərini təhdid edən narkotik qaçaqmalçılığı şəbəkələrinin mərkəzi olaraq qalır. Bu gün İordaniyanın qarşısında duran problem artıq sadəcə sərhəd təhlükəsizliyi məsələsi deyil. Bu, ABŞ maraqlarına birbaşa təsir edən regional təhlükəsizlik böhranıdır və daha bahalı problemə çevrilməzdən əvvəl Vaşinqtonun daha böyük diqqətini və dəstəyini tələb edir.
Suriya vətəndaş müharibəsi dövründə “Kaptaqon” nisbətən az tanınan amfetamindən Yaxın Şərqin ən gəlirli qanunsuz məhsullarından birinə çevrildi. Bu narkotik asılılıq, psixi sağlamlıq pozuntuları, zorakı davranışlar və cinayətkarlığın artması ilə əlaqələndirilir və xüsusilə gənclər arasında Yaxın Şərq ölkələrinə böyük sosial və iqtisadi zərər vurur.
Beynəlxalq sanksiyalar sərtləşdikcə və Suriya iqtisadiyyatı çökdükcə Əsəd rejimi getdikcə daha çox narkotik istehsalı və qaçaqmalçılığı şəbəkələrinə gəlir mənbəyi kimi güvənməyə başladı. Çoxsaylı araşdırmalar Suriya dövlətinin bəzi qurumlarını, o cümlədən hərbi və kəşfiyyat strukturlarını hər il milyardlarla dollar gəlir gətirən sənaye miqyaslı “Kaptaqon” istehsalı ilə əlaqələndirib. Bu məhsulların yayılma coğrafiyası Aralıq dənizindən Ərəb körfəzinə qədər uzanır.
375 kilometrlik sərhəddən istifadə edən qaçaqmalçılar üçün İordaniya qısa müddətdə əsas tranzit marşrutuna çevrildi. 2022-ci ilə qədər İordaniya hakimiyyəti yalnız ilin ilk iki ayında 16 milyondan çox “Kaptaqon” həbi müsadirə etdiyini açıqlamışdı. 2026-cı ilin ilk dörd ayında isə İordaniya Silahlı Qüvvələri və təhlükəsizlik qurumları 9 milyondan artıq “Kaptaqon” həbi ələ keçirib. Təhlükəsizlik qüvvələri getdikcə daha ağır silahlanmış qaçaqmalçı qruplarla qarşılaşdığından Əmman daha sərt döyüş qaydaları tətbiq etməyə məcbur olub.
Misli görünməmiş təhlükə ilə üzləşən İordaniya yalnız müdafiəyə əsaslanan yanaşmadan imtina etdi. 2023-cü ilin mayından başlayaraq İordaniya Kral Hərbi Hava Qüvvələri Suriyanın cənubunda narkotik liderlərini, “Kaptaqon” istehsal müəssisələrini, silah anbarlarını və qaçaqmalçılıq mərkəzlərini hədəf alan sərhədlərarası əməliyyatlar həyata keçirməyə başladı. 2023-cü ilin avqust və dekabr aylarında, 2024-cü ilin yanvarında, 2025-ci ilin dekabrında və ən son 2026-cı ilin mayında əlavə əməliyyatlar keçirildi. Bu, İordaniyanın sərhədlərindən kənarda fəaliyyət göstərən narkotik şəbəkələrinə qarşı hərbi gücdən istifadə etməyə daha çox hazır olduğunu göstərir.
Əsədin devrilməsi Suriyanın sənaye miqyaslı “Kaptaqon” sisteminə ciddi zərbə vursa da, onu tamamilə aradan qaldırmadı. Yerli cinayətkar təşkilatlar fəaliyyətlərini davam etdirdi və yeni şəraitə uyğunlaşdı. Xüsusilə Süveyda parçalanmış idarəetmə sistemi, mürəkkəb relyefi və Dəməşqin məhdud təsiri səbəbindən qaçaqmalçılığın ən mühüm mərkəzlərindən birinə çevrilib.
Bu vəziyyət Prezident Əhməd əl-Şaraanın rəhbərlik etdiyi yeni Suriya hökuməti üçün ciddi çətinlik yaradır. Dəməşq qaçaqmalçılıq şəbəkələri ilə mübarizə aparmaq və istehsal obyektlərini bağlamaq niyyətini nümayiş etdirib. Suriya hakimiyyəti iri həcmli narkotik müsadirələri həyata keçirib, “Kaptaqon” laboratoriyalarını bağlayıb və qonşu ölkələrlə əməkdaşlığı gücləndirib. 2026-cı ilin aprelində İordaniya və Suriyanın birgə əməliyyatı nəticəsində Cabir sərhəd-keçid məntəqəsində 5,5 milyon “Kaptaqon” həbi ələ keçirilib.
İordaniya hərbi təzyiq və diplomatik əməkdaşlığı birləşdirən ikitərəfli strategiya həyata keçirir. İordaniya təyyarələri qaçaqmalçılıq infrastrukturunu hədəfə almaqda davam etsə də, Əmman eyni zamanda Dəməşqlə təhlükəsizlik əməkdaşlığının bərpasına sərmayə yatırır. Çünki Suriyanın cənubunda idarəetmə problemlərindən qaynaqlanan bu problemi heç bir hava gücü təkbaşına həll edə bilməz. Bəşər Əsədin devrilməsindən sonra İordaniya yeni Suriya hökumətinin ən yaxın regional tərəfdaşlarından birinə çevrilib. 2025-ci ilin yanvarında iki ölkə narkotik və silah qaçaqmalçılığı ilə mübarizə üçün birgə təhlükəsizlik komitəsi yaradıb. Xarici işlər naziri Ayman Safadi isə bəyan edib: “Bizim təhlükəsizliyimiz birdir, bu ortaq çağırışlarla mübarizə aparmaq üçün birlikdə koordinasiyalı fəaliyyət göstərəcəyik”.
Bu əməkdaşlıq daha da dərinləşib. 2025-ci ilin iyulunda Suriyanın xarici işlər naziri Əsəd əl-Şeybani və digər yüksək vəzifəli rəsmilər Əmmana səfər edərək İordaniya ilə təhlükəsizlik, iqtisadi və siyasi koordinasiyanın genişləndirilməsinə sadiq olduqlarını bir daha təsdiqləyiblər. Hər iki paytaxtın mesajı aydın idi: Suriyanın bərpası ilə İordaniyanın təhlükəsizliyi bir-birindən ayrılmazdır. Daha sonra formalaşdırılan Suriya-İordaniya-ABŞ üçtərəfli çərçivəsində tərəflər birgə bəyan etdilər ki, “Suriyanın sabitliyi, təhlükəsizliyi və rifahı regional sabitliyin əsas dayağıdır”.
İordaniya Prezident Əhməd əl-Şaraanın ölkə daxilində, o cümlədən Suriyanın cənubunda dövlət hakimiyyətini bərpa etmək səylərini ardıcıl şəkildə dəstəkləyib. İordaniyanın strategiyası getdikcə daha çox hərbi təzyiqi yüksək səviyyəli diplomatiya ilə birləşdirir. 2026-cı il aprelin 12-də xarici işlər naziri Əsəd əl-Şeybani İordaniya-Suriya Ali Koordinasiya Şurasının ikinci iclasında iştirak etmək üçün nazirlər heyəti ilə Əmmana gəlib. Bu qurum Safadinin 2025-ci il aprelin 17-də Dəməşqə səfərindən sonra yaradılıb və 2025-ci il mayın 20-də memorandumla rəsmiləşdirilib.
Bu səfər göstərdi ki, Əmman yalnız hava zərbələrinə deyil, həm də Dəməşqlə institusional əməkdaşlığın bərpasına ümid edir. Safadinin görüşdən sonra yazdığı kimi, İordaniya və Suriya belə bir prinsipdən çıxış edir ki, “Suriyanın uğuru İordaniyanın və regionun uğurudur”. Hər iki hökumət arasında əməkdaşlıq ortaq təhdidlərlə mübarizə aparmaq, sərhədi sabitləşdirmək və Suriyanın cənubunda dövlət hakimiyyətini bərpa etmək üçün vacibdir.
İordaniyanın narkotiklərə qarşı mübarizəsini çətinləşdirən amillərdən biri də İsrailin Suriyanın cənubunda artan roludur. Bəşər Əsədin devrilməsindən sonra İsrail Dəməşqdəki Prezident Əhməd əl-Şaraa hökumətinin səlahiyyətlərini məhdudlaşdırmaq məqsədilə Süveydadakı druz qruplarına, xüsusilə Şeyx Hikmət əl-Hicrinin tərəfdarlarına siyasi, maliyyə və hərbi dəstəyini artırıb.
Son aylarda Süveyda Suriyada qalan əsas narkotik mərkəzinə çevrilib. Burada keçmiş Əsəd dövrünün qaçaqmalçıları, mütəşəkkil cinayətkar qruplar və silahlı dəstələr nisbətən cəzasız şəkildə fəaliyyət göstərirlər. İsrailin Süveydadakı faktiki muxtar idarəetməni himayə etməsi Dəməşqin ölkə üzrə həyata keçirdiyi “Kaptaqon” istehsalı və qaçaqmalçılığına qarşı kampaniyaya baxmayaraq, bu şəbəkələrin yaşamasına imkan yaradan şərait formalaşdırıb.
Dəməşq ölkənin böyük hissəsində “Kaptaqon” laboratoriyaları və qaçaqmalçılıq şəbəkələrinə qarşı sərt tədbirlər görsə də, Süveydada eyni tədbirləri tətbiq etmək imkanları məhdud olaraq qalır. Nəticədə təhlükəli paradoks yaranır: İsrailin Suriya hökumətinin cənubdakı təsirini zəiflətmək cəhdləri eyni zamanda vilayətdən narkotik qaçaqmalçılığı üçün istifadə edən cinayətkar şəbəkələrin məhv edilməsini də çətinləşdirir.
ABŞ-nin Suriyanın cənubundan fəaliyyət göstərən narkotik şəbəkələrinin məğlub edilməsində İordaniyaya kömək etməkdə birbaşa marağı var. Onilliklər ərzində Vaşinqton İordaniyaya böyük sərmayə yatırıb, çünki krallıq ABŞ-nin Yaxın Şərqdəki ən etibarlı və strateji əhəmiyyətli tərəfdaşlarından biri olaraq qalır. İordaniyanın imkanlarını gücləndirmək üçün ABŞ “Shaheen” pilotsuz uçuş aparatı proqramına maliyyə və texniki dəstəyi genişləndirməli, sərhəd nəzarəti və qarşısının alınması imkanlarını artırmalıdır. Vaşinqton həmçinin qaçaqmalçılığa qarşı əməliyyatlara yönəlmiş əlavə kəşfiyyat məlumatları, təlim və təhlükəsizlik yardımı təqdim etməlidir. Bu cür dəstək İordaniyanın təhlükəsizliyini gücləndirəcək, regional sabitliyi möhkəmləndirəcək və ABŞ-nin uzunmüddətli strateji maraqlarına xidmət edəcək.
İordaniyanın narkotik qaçaqmalçılığına qarşı müharibəsi yalnız İordaniyanın müharibəsi deyil. Bu, regional sabitliyi pozan, korrupsiyanı gücləndirən, silahlı qrupları maliyyələşdirən və ABŞ-nin Yaxın Şərqdəki tərəfdaşlarını təhdid edən transmilli cinayətkar təşkilatlara qarşı mübarizədir. Əsəd artıq hakimiyyətdə deyil, lakin onun yaratmağa kömək etdiyi cinayət ekosistemi hələ də mövcuddur. İordaniyanın bu şəbəkələri məğlub etməsinə kömək etmək Vaşinqtonun regionun təhlükəsizliyi naminə edə biləcəyi ən ağıllı və ən səmərəli investisiyalardan biridir.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
