Kosmos Yarışının Tarixi İnkişafı və Hərbi Strategiyalar
Dövlətlər və onlara bağlı qurumlar, xüsusilə hərbi strukturlar baxımından kosmos və Ay-Yer bölgəsi yeni bir yarışın arenasına çevrilir. Soyuq müharibə illərində Rusiya kosmosa peyk və insan göndərir, bu vəziyyət bölgəni demək olar ki, yeni bir döyüş meydanına çevirir və dövrün iki supergücü ABŞ və Rusiya amansız bir rəqabətə girir. Hər iki tərəf bir-birinin addımlarına cavab verir və “ilk olmaq” mübarizəsində öndə olmaq üçün sanki müharibə aparır.
Belə bir mühitdə kosmos, insanlığın həm ən gözəl xəyallarını, həm də ən qaranlıq arzularını nümayiş etdirən bir səhnəyə çevrilir. Rusiyanın kosmosa insan göndərmək təşəbbüsü ABŞ-nin Aya insan göndərmə planı ilə qarşılıq tapır və yarış dünyamızdan kənardakı ilk dayanacağımız olan Aya daşınır.
Bu dövrdə peyklərin potensialı da kəşf edilir. Peyklər mövqeləndirmə sistemi kimi istifadə olunur, hipersəsli raketlər üçün siqnal ötürmə stansiyası funksiyasını yerinə yetirir və hava ilə yer arasındakı koordinasiya peyklər üzərindən təmin edilir. Bu ideyalar həm planlaşdırılır, həm də praktikada həyata keçirilir.
Beynəlxalq Ortaq Məkan: Xarici Kosmos Müqaviləsi
Bütün bu inkişaflar kosmos imkanlarına malik ölkələrin sayının məhdud olduğunu və kosmosun sərhədlərini müəyyən etməyin nə qədər çətin olduğunu göstərir. Kosmosdakı fəaliyyətlərin icrası və nəzarəti həm çətindir, həm də bahalıdır, buna görə də beynəlxalq səviyyədə kosmos, Antarktida və ya beynəlxalq sular kimi, “Beynəlxalq Ortaq Məkan” kateqoriyasına daxil edilir. Bu kateqoriyanın əsas xüsusiyyəti, hər hansı bir dövlətin suverenliyi altına keçə bilməyən ərazilər kimi qəbul edilməsidir.
Kosmos üçün bu prinsipin rəsmi tarixi 1967-ci ildir. Həmin il “Xarici Kosmos Müqaviləsi” və ya tam adı ilə “Ay və Digər Göy Cisimləri Daxil Olmaqla, Kosmosun Kəşfi və İstifadəsində Dövlətlərin Fəaliyyətlərini Tənzimləyən Prinsiplər Haqqında Müqavilə” Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyası çərçivəsində müzakirə edilərək qəbul olunur. Dövrün üç əsas kosmik gücü ABŞ, Birləşmiş Krallıq və SSRİ 1967-ci ildə müqaviləni ilk imzalayanlar sırasında yer alır. Müqavilə 1967-ci il oktyabrın 10-da qüvvəyə minir.
Xarici Kosmos Müqaviləsinin Əhəmiyyəti və Əsas Prinsipləri
Bəs bu müqavilənin əhəmiyyəti nədən ibarətdir və bu gün bizə nə deyir? Xarici Kosmos Müqaviləsinin əsas məqsədi kosmosun və göy cisimlərinin bütün bəşəriyyət adından sülh məqsədləri üçün istifadə edilməsi və suverenlik iddialarından azad olunmasıdır. Müqavilənin əsas prinsipləri belə ümumiləşdirilə bilər:
Kosmos, Ay və digər göy cisimləri heç bir dövlətin mülkiyyəti ola bilməz.
Kosmosdakı fəaliyyətlər sülh məqsədləri ilə həyata keçirilməli, hərbi bazalar və silah sistemləri qadağan edilir.
Dövlətlər kosmosdakı fəaliyyətlərinə görə məsuliyyət daşıyır və beynəlxalq əməkdaşlıq təşviq olunur.
Kosmos resursları bütün bəşəriyyətin ortaq irsi kimi qəbul edilir.
Müqavilə atmosferin müəyyən qatlarını birbaşa əhatə etmir, lakin kosmosun başladığı nöqtədən etibarən qüvvədədir. Bu səbəbdən stratosfer və ondan yuxarı bəzi şərhlərdə müqavilə çərçivəsində sayılır. 1967-ci ildən sonra kosmosla bağlı əhəmiyyətli və məcburi xarakter daşıyan yeni bir beynəlxalq müqavilə mövcud deyil.
Müasir Dövrdə Kosmos Rəqabəti və Yeni Aktorlar
Bu gün də müqavilə öz əhəmiyyətini qoruyur. Dövlətlər kosmosda və Ay-Yer arasındakı bölgədə yeni bir rəqabət prosesi aparır. 2022-ci ilin fevralında başlayan Ukrayna müharibəsi ilə birlikdə kosmosun yenidən bir döyüş meydanına çevrilə biləcəyi ilə bağlı müzakirələr daha yüksək səslə səsləndirilir.
Bu gün kosmos rəqabəti təkcə ABŞ və Rusiya ilə məhdudlaşmır. Çin qlobal miqyasda yüksələn ikinci böyük güc kimi ön plana çıxır. Çin Xarici Kosmos Müqaviləsini rəsmi olaraq qəbul etmiş tərəf dövlətlərdən biridir və beynəlxalq kosmos hüququnun, xüsusilə Xarici Kosmos Müqaviləsinin sülh məqsədli kosmos fəaliyyətləri üçün əsas təşkil etməli olduğunu vurğulayır. Eyni zamanda kosmosun silahlandırılmasının qarşısının alınmasına və yeni, məcburi hüquqi tənzimləmələrin hazırlanmasına yönəlik çağırışlar edir.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
