Ordu.az xəbər verir ki, bu barədə “Stratfor” analitik mərkəzi məlumat yayıb.

Lakin “Stratfor” analitik mərkəzinin geniş proqnozuna görə, bu geosiyasi yenidən düzülüş Ermənistanda seçkilər ərəfəsində Moskvanın təsirini qorumaq cəhdləri ilə sınağa çəkiləcək.

“ABŞ-nin vitse-prezidenti Cey Di Vens fevralın 9-11-də Ermənistan və Azərbaycana səfər edib və 2008-ci ildən bəri regiona səfər edən ən yüksək vəzifəli amerikalı rəsmiyə çevrilib. Səfərin məqsədi 2025-ci ilin avqustunda Ağ Evdə keçirilmiş sammitdən sonra formalaşmış diplomatik impulsu inkişaf etdirmək olub. Həmin sammitdə ABŞ prezidenti Donald Tramp iki ölkənin liderlərini sülh sazişi layihəsini imzalamağa dəvət etmişdi.

ABŞ-nin Ermənistan və Azərbaycanla əməkdaşlığı Ukrayna müharibəsi fonunda Rusiyanın regional təsirinin zəifləməsi nəticəsində yaranmış boşluğu doldurmaq üçün genişlənir. Bu isə mühüm faydalı qazıntıların tranzit marşrutları və təchizat zəncirləri ətrafında yeni rəqabət üçün zəmin yaradıb. Vensin səfəri Vaşinqtonun diplomatik irəliləyişi davamlı təsirə çevirmək öhdəliyini vurğulayıb və ABŞ-ni dərin geosiyasi transformasiyaya məruz qalan regionda uzunmüddətli investor və təhlükəsizlik tərəfdaşı kimi mövqeləndirib”, - deyə mərkəz bildirib.

Müəlliflər yazıb ki, Ukraynadakı müharibə Rusiyanın hərbi resurslarını, kapitalını və diplomatik potensialını tükəndirməyə davam edir, bu da Moskvanın Cənubi Qafqazdakı təsirini zəiflədir. Nəticədə Rusiyanın regionda əsas təhlükəsizlik arbitri və vasitəçi rolu azalıb, Azərbaycanla gərginlik isə onun təsir rıçaqlarını daha da zəiflədib.

“Maliyyə çətinlikləri Moskvanın Cənubi Qafqazın uzunmüddətli iqtisadi inkişafı üçün mühüm olan infrastruktur layihələrini maliyyələşdirmək imkanlarını məhdudlaşdırır. Eyni zamanda, ABŞ-nin geoiqtisadi strategiyasının əsas elementləri olan Avrasiya tranzit marşrutları və strateji resursların təchizat zəncirləri uğrunda rəqabət kəskinləşir. Vaşinqton bu boşluğu doldurmaq üçün TRIPP-i (Zəngəzur dəhlizi-red.) Xəzər dənizi vasitəsilə Mərkəzi Asiyadan Avropaya enerji və mineralların daşınması üçün nəzərdə tutulan strateji Orta Dəhliz qovşağı kimi təqdim edib. TRIPP həmçinin əlaqəliliyin yaxşılaşdırılması yolu ilə qarşılıqlı iqtisadi fayda əldə etməyə yönəlmiş ticarət aləti kimi nəzərdə tutulur.

ABŞ öhdəliklərinin davamlılığı və siyasi ardıcıllıqla bağlı qeyri-müəyyənliyə baxmayaraq, həm Ermənistan, həm də Azərbaycan bu yanaşmanı asanlıqla qəbul ediblər. Bu, hökumətlərə sülh üçün zəruri kompromislərin siyasi xərclərini əsaslandırmağa imkan verir.

Regiondakı yenidən düzülüşün və münasibətlərin normallaşmasının möhkəmlənib-möhkəmlənməyəcəyi Ermənistanın daxili siyasi dövründən və keçid mərhələsində Rusiyanın öz təsirindən nə dərəcədə səmərəli istifadə edə bilməsindən asılı olacaq. Növbəti mühüm sınaq iyunun 7-də Ermənistanda keçiriləcək parlament seçkiləri olacaq. Bu seçkilər sülh prosesini və Azərbaycanın sülh müqaviləsinin rəsmi imzalanması üçün şərt kimi irəli sürdüyü konstitusiya dəyişikliklərini sınağa çəkəcək”, - deyə mərkəz bildirib.

Qeyd edilib ki, Baş nazir Nikol Paşinyan kilsənin və Azərbaycanın barışıq strategiyasını rədd edən nüfuzlu erməni diaspor təşkilatlarının təşkilatlanmış müqaviməti ilə üzləşir. Onun hökuməti həmçinin Moskvanın sistemli təzyiqi ilə qarşılaşır. Rusiya İrəvanın qərbyönlü kursunu cilovlamaq üçün iqtisadi rıçaqlardan istifadə etməyə hazır olduğunu bəyan edib. Rusiya Ermənistanın ən böyük ixrac bazarı olaraq qalır. Enerji isə ən mümkün və ən güclü təzyiq alətlərindən biridir: Rusiya ölkənin enerji tələbatının təxminən 60 faizini təmin edir.

“Metsamor” Atom Elektrik Stansiyasının operatoru və xidmət göstərən şirkəti kimi Rusiyanın “Rosatom” şirkəti yanacaq tədarükündə gecikmələrə, texniki xidmətin ləngiməsinə və ya tənzimləyici mübahisələrə dözümlü yanaşa bilər. Hətta məhdud pozuntular belə qeyri-mütənasib dərəcədə ciddi iqtisadi və siyasi nəticələrə səbəb ola bilər. Rusiya eyni zamanda Ermənistanı Avrasiya İqtisadi Birliyində saxlamaqda davam edir və strateji qopmanın tempini və miqyasını məhdudlaşdırır.

Buna cavab olaraq Avropa İttifaqı Ermənistanın dayanıqlığını gücləndirmək öhdəliyi götürüb və mayın 5-də İrəvanda ilk Aİ-Ermənistan sammitini keçirəcək. Bu, səsvermə ərəfəsində Paşinyanın Avropa vektorunu möhkəmləndirir.

Paşinyanın yenidən seçilməsi ehtimal ki, Ermənistanın avropayönlü kursunu qoruyacaq, sülh müqaviləsinin yekunlaşdırılması istiqamətində dinamikanı saxlayacaq və Rusiyanın qalan iqtisadi və təhlükəsizlik rıçaqlarının sərhədlərini mərhələli şəkildə sınağa çəkəcək”, - deyə müəlliflər vurğulayıblar.

Bildirilib ki, müxalifətin parçalanmış olması nəzərə alınarsa, parlament seçkiləri böyük ehtimalla Paşinyana yeni mandat verəcək və bu, Aİ inteqrasiyasına ictimai dəstəyin artmasına əsaslanacaq.

“Lakin o yenidən seçilsə belə, yeni konstitusiya ilə bağlı sonrakı referendum (Azərbaycanın əsas tələbi) ciddi siyasi çətinliklərlə üzləşə bilər, çünki ermənilərin əksəriyyəti onun qəbuluna qarşıdır.

Paşinyan daxili müqaviməti neytrallaşdırmaq üçün konstitusiya referendumunu Aİ inteqrasiyası üzrə səsvermə ilə birləşdirməyə cəhd göstərə bilər və güzəştləri daha geniş Avropa perspektivi ilə əlaqələndirə bilər. Uğurlu olacağı təqdirdə bu, sülh müqaviləsinin yekun imzalanmasına və ölkənin mərhələli şəkildə Avropa bazarlarına yönəlməsinə yol açacaq.

Yekun sülh sazişi Türkiyə ilə sərhədlərin açılmasını sürətləndirəcək, Ermənistanın tranzit rolunu gücləndirəcək və onun İrandan strateji asılılığını azaldacaq. Eyni zamanda Ermənistan Türkiyə və Azərbaycanla sovet dövründən qalan dəmir yolu əlaqələrinin bərpasına üstünlük verəcək, alternativ marşrutlar yaradacaq və TRIPP-dən asılılığı azaldacaq.

Azərbaycanla sülhün daha da möhkəmlənməsi Ermənistana təhlükəsizlik arxitekturasını, o cümlədən rus hərbi mövcudluğunun gələcəyini və Avrasiya İqtisadi Birliyinə üzvlüyünü yenidən nəzərdən keçirməyə imkan verəcək. Bu şəraitdə planlaşdırılan 100 MVt gücündə məlumat mərkəzi istismara verildikdən sonra strateji əhəmiyyət kəsb edə bilər”, - deyə “Stratfor” bildirib.

Mərkəz qeyd edib ki, bununla belə, iyunun 7-də keçiriləcək seçkilərin nəticələri Ermənistanın strateji yenidən istiqamətlənməsini və Azərbaycanla sülh müqaviləsinin rəsmiləşdirilməsini ləngidə və ya geri çevirə bilər.

“Əgər Paşinyanın “Vətəndaş Müqaviləsi” partiyası çoxluq əldə edə bilməsə, müxalif koalisiyalar rusiyayönlü Baş nazir təyin edə bilər.

Belə hökumət ehtimal ki, sülh prosesini ləngidəcək və ya əngəlləyəcək, Moskva ilə münasibətləri yenidən formatlaşdıracaq və Aİ-yə əsaslanan islahatları zəiflədəcək. Bu isə TRIPP və Qərbin dəstəklədiyi əlaqələndirmə layihələri ətrafında qeyri-müəyyənliyi artıracaq. Rusiyayönlü liderin seçilməsi çox güman ki, qütbləşmiş cəmiyyət və sülh prosesinin yüksək riskləri fonunda kütləvi etirazlara səbəb olacaq.

Hətta Paşinyan vəzifəsini qorusa belə, konstitusiya referendumunun uğursuzluğu ölkəni siyasi qeyri-müəyyənliyə sürükləyə və millətçi və islahatçı qüvvələrin davamlı küçə səfərbərliyinə səbəb ola bilər. Bu ssenaridə Azərbaycanla münasibətlərin normallaşması “dondurulacaq”, Bakı isə rəsmi sazişin imzalanmasını qeyri-müəyyən müddətə təxirə salacaq.

Əgər Paşinyan məğlub olsa, xüsusilə də referendum uğursuzluqla nəticələnsə, Azərbaycan genişmiqyaslı eskalasiyadan qaçaraq təzyiq alətlərini qoruyub saxlayacaq. Bu, Ermənistanın geosiyasi yenidən istiqamətlənməsini ləngidəcək və Rusiyanın təhlükəsizlik, enerji və ticarət sahələrində struktur rıçaqlarını saxlayacaq, İrəvanı xarici təzyiqlərə qarşı daha həssas edəcək.

Eyni zamanda İran ehtimal ki, Ermənistanla iqtisadi və enerji əlaqələrindən istifadə edərək TRIPP-in inkişafına təsir göstərməyə çalışacaq, özünü sabitləşdirici tərəfdaş və rəqabətli tranzit və infrastruktur təşəbbüslərinə qarşı strateji əks-çəki kimi mövqeləndirəcək. Tehran ABŞ-nin şimal sərhədində mövcudluğunun genişlənməsinin qarşısını almaq üçün TRIPP-in icrasını diqqətlə izləyir”, - deyə mərkəz bildirib.

Müəlliflər yazıb ki, TRIPP tam həyata keçirilərsə, o, şərq-qərb tranzit axınları üçün Araz marşrutu ilə birbaşa rəqabət aparacaq və Tehran buna orta səviyyəli iqtisadi təzyiqlə cavab verə bilər.

“Geosiyasi pozuntular olmasa belə, TRIPP-in icrası seçki qeyri-müəyyənliyi və dəhlizin keçəcəyi Ermənistanın cənubundakı Zəngəzur vilayətində torpaq mübahisələri səbəbindən gecikə bilər. Həmin ərazidə yerli icmalar tarixən suverenliyə xələl gətirən təşəbbüslər hesab etdikləri layihələrə müqavimət göstəriblər.

Maliyyə məhdudiyyətləri və ABŞ rəhbərliyində həyata keçirilən inkişaf proqramının hüquqi strukturu da irəliləyişi ləngidə bilər. Xüsusilə ABŞ maliyyələşməsi və ya investor marağı azalarsa, gecikmələr sülhün real iqtisadi dividendlərini zəiflədəcək. Bu isə hətta açıq münaqişə ehtimalı aşağı qalsa belə, həll olunmamış fikir ayrılıqlarının diplomatik gərginliyə çevrilməsi riskini artıracaq”, - deyə “Stratfor” qeyd edib.

Alpər Mövludoğlu
Ordu.az