Bu qiymətləndirmə Finlandiya kimi NATO üzvü olan və Rusiyanı birbaşa ekzistensial təhlükə kimi görən bir ölkənin baxış bucağını əks etdirir. Helsinki üçün Moskvanın davranışı abstrakt geosiyasət deyil, konkret təhlükəsizlik reallığıdır. Buna görə də Cənubi Qafqazdakı proseslər Finlandiya hərbi kəşfiyyatı tərəfindən Rusiyanın ümumi zəifləmə trayektoriyasının bir hissəsi kimi oxunur. Burada əsas diqqət Rusiyanın eyni vaxtda bir neçə istiqamətdə təsir saxlamaq qabiliyyətinin azalmasına yönəlir.
Rusiya uzun illər Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsini təsir aləti kimi saxlamışdı. Münaqişənin nə tam həlli, nə də tam eskalasiyası Moskvanın maraqlarına uyğun idi. Lakin Ukrayna müharibəsi bu balansı pozdu. Finlandiya kəşfiyyatının analizində dolayısı ilə etiraf olunur ki, Rusiya artıq Cənubi Qafqazda “hakim arbitr” rolunu icra edəcək resurslara və siyasi çəkidə deyil. Bu, postsovet məkanında Kremlin ən ciddi strateji itkilərindən biri sayıla bilər.
Finlandiyanın NATO üzvü kimi bu nəticəni qabartması təsadüfi deyil. Alyans daxilində Rusiya artıq regional güc yox, sistemli revizionist aktor kimi qəbul edilir. Cənubi Qafqaz isə NATO üçün birbaşa müdaxilə zonası olmasa da, Rusiyanın zəiflədiyi hər məkan Qərb üçün strateji imkan pəncərəsi kimi dəyərləndirilir. Finlandiya bu yanaşmanı açıq şəkildə təhlükəsizlik dili ilə ifadə edir.
Analizdə Ermənistan və Azərbaycanın Rusiya ilə münasibətlərinin zəifləməsi xüsusi vurğulanır. Bu, xüsusilə Ermənistan kontekstində diqqətçəkəndir. Uzun illər Rusiyanın forpostu hesab edilən bir ölkənin təhlükəsizlik zəmanətlərinə inamının sarsılması Kremlin nüfuz itkisini simvolizə edir. Finlandiya kəşfiyyatı üçün bu, Rusiyanın müttəfiqlərini qorumaq qabiliyyətinin zəiflədiyinin göstəricisidir.
Azərbaycan kontekstində isə vəziyyət fərqlidir. Bakı Rusiya ilə münasibətləri praqmatik çərçivədə saxlayır, lakin vasitəçiliyi qəbul etməyən, daha müstəqil xətt yürüdən aktor kimi çıxış edir. Finlandiya baxımından bu, Cənubi Qafqazda güc balansının təkqütblü olmamasına işarədir və Rusiyanın diktə imkanlarının daraldığını göstərir.
Gürcüstanın Rusiyaya yaxınlaşması ilə bağlı qeyd isə ayrıca maraqlıdır. Finlandiya burada açıq ittihamdan çox, narahatlıq siqnalı verir. NATO ölkəsi kimi Helsinki üçün Gürcüstanın Avroatlantik kursdan yayınması Rusiyanın hibrid təsir mexanizmlərinin hələ də işlədiyini göstərir. Bu, eyni zamanda Rusiyanın açıq güc yox, siyasi və informasiya alətləri ilə təsir qurmağa üstünlük verdiyini göstərir.
İcmalda Rusiyanın Qərbi zəiflətmək üçün münaqişələrdən alət kimi istifadə etməsi vurğulanır. Bu yanaşma Finlandiyanın öz təhlükəsizlik doktrinası ilə tam uzlaşır. Helsinki üçün Ukrayna müharibəsi təkcə regional savaş deyil, Rusiyanın beynəlxalq sistemə qarşı açıq mübarizəsidir. Cənubi Qafqaz bu mübarizədə ikinci dərəcəli, amma strateji əhəmiyyətli cəbhə kimi görülür.
Burada əsas sual yaranır: Rusiya vasitəçi rolunu itirirsə, boşluğu kim doldurur? Finlandiya kəşfiyyatı bu suala birbaşa cavab vermir, amma alt mesaj aydındır – regional aktorların və Qərb təsirinin artması qaçılmazdır. Bu isə Cənubi Qafqazın daha mürəkkəb, çoxmərkəzli geopolitik məkan olacağına işarə edir.
Digər vacib sual Rusiyanın bu itki ilə barışıb-barışmayacağıdır. Finlandiya təcrübəsi göstərir ki, Moskva nüfuz itkisini sakit qəbul etmir və adətən qeyri-ənənəvi üsullarla kompensasiya etməyə çalışır. Bu, region üçün yeni risklər yarada bilərmi? Hibrid təzyiqlər, enerji rıçaqları və siyasi destabilizasiya yenidən gündəmə gələ bilərmi?
Finlandiyanın bu analizi eyni zamanda NATO daxilində Cənubi Qafqaza marağın artdığını göstərir. Bir vaxtlar periferik sayılan bu region indi Rusiyanın zəifləməsinin barometri kimi oxunur. Bu, gələcəkdə Qərbin daha fəal diplomatik və təhlükəsizlik təşəbbüslərinə yol aça bilər.
Beləliklə, Finlandiya hərbi kəşfiyyatının qiymətləndirməsi Rusiya üçün xoş olmayan bir reallığı ortaya qoyur: münaqişələr üzərindən hegemonluq qurmaq modeli işləməz hala gəlir. Cənubi Qafqaz artıq Moskvanın təkbaşına idarə etdiyi geosiyasi məkan deyil. Bu isə region ölkələri üçün həm imkanlar, həm də yeni məsuliyyətlər deməkdir. Habelə Rusiyanın zəifləməsi avtomatik sabitlik yaratmır. Finlandiya kimi NATO ölkələrinin analizi göstərir ki, qarşıdakı dövr Cənubi Qafqaz üçün daha açıq, amma eyni zamanda daha riskli bir mərhələ ola bilər. Bu mərhələdə əsas sual təkcə Rusiyanın nə qədər zəiflədiyi yox, region ölkələrinin bu boşluğu necə dolduracağıdır.
Aqil Məmmədov
Ordu.az
