Rusiya prezidentinin müşaviri Vladimir Medinski danışıqlardan sonra belə dedi: “O (keçmiş Almaniya kansleri Otto fon Bismark) həmişə deyirdi: Rusları heç vaxt aldatmağa və ya onlardan nəsə oğurlamağa çalışmayın, çünki vaxt keçsə də, gec-tez ruslar həmişə öz maraqları üçün geri dönəcəklər”. Bu açıqlama, “Ruslar həmişə qoyduqları hədəflər üçün gəlirlər” fikrini bir daha xatırladır.
Bu məqamda Putin Trampın köməyi ilə Qərbin birləşmiş, koordinasiyalı yanaşmasını kifayət qədər ağıllı şəkildə pozmağa nail oldu. Xatırlayırsınızsa, Avropa ölkələrinin liderləri Kiyevdəki görüşdən sonra hər şeyin ABŞ ilə koordinasiya olunduğunu, yaxın günlərdə atəşkəs əldə olunmasa çox sərt sanksiyalar tətbiq edəcəklərini bəyan etmişdilər. Bundan sonra Putin dərhal İstanbulda görüş təklif etdi. Tramp da bu təklifi dəstəkləyincə, Avropa İttifaqı (Aİ) ölkələri əvvəllər ABŞ ilə birlikdə qəbul etdikləri sanksiya qərarlarını tətbiq edə bilmədilər. Beləliklə, Qərbin bütün tərəflərlə koordinasiyalı yanaşmasının qarşısı alındı. Rusiya bu vəziyyətdən razıdır, çünki həmişə olduğu kimi Qərb düşərgəsində fikir ayrılıqlarını daha da dərinləşdirdi.
Ukraynada sülh: ABŞ və Aİ nə istəyir?
Rusiya-Ukrayna danışıqlarının çatdığı ana baxdıqda, Kiyev müstəqil qərar qəbul etmək imkanında deyil və həmçinin döyüş meydanında vəziyyət də onun xeyrinə inkişaf etmir. Donald Tramp isə Kiyevin vəziyyətini daha da çətinləşdirir. Avropalılar Ukraynanın neytral qalmasını istəmir. Lakin Ukraynada sülh danışıqlarında əsas məsələ avropalıların vəziyyətə təsir imkanını qorumaq istəyidir.
Bu prosesdə Tramp Rusiyaya münasibətini tamamilə dəyişib. Tramp Avropanın Rusiyaya qarşı yeni sanksiyalar tətbiq etmək səylərini dəstəkləməyə həvəsli görünmür. Mayın 23-də Aİ ilə gömrük rüsumlarını 50 faizə qaldırmaq təklifi isə bir növ Rusiya-Ukrayna danışıqları ərəfəsində Aİ ölkələrinə bir “ticarət” təklifi kimi dəyərləndirilə bilər. Əgər Aİ ölkələri ABŞ ilə ticarətdə gömrük rüsumları barədə razılığa gəlsələr, Tramp onlara Rusiyaya qarşı dəstək verə bilər.
İyun ortasında Kanadada keçiriləcək “G7 Liderlər Zirvəsi” və Haaqada keçiriləcək NATO Zirvəsi ABŞ-Aİ münasibətlərini və Ukraynada sülh prosesinin istiqamətini müəyyən edə bilər. Bu zirvələr Trampın NATO müqaviləsinə əsasən bu ölkələrə yardım edib-etməyəcəyinə də bir sınaq olacaq.
Ukrayna münaqişəsinin əslində Qərb-Rusiya savaşı olduğunu başa düşmək lazımdır. Hamı gec-tez bununla üzləşməli olacaq. Trampın təkliflərinə və Rusiyanın tələblərinə baxsaq, Ukraynanın bloklara qoşulmayan statusu faktiki olaraq reallaşa bilər. Rus azlığın dil və dini hüquqları isə asanlıqla həll oluna biləcək məsələdir, çünki bu, Avropa standartıdır. Rusiyanın 4 rayondakı ərazi tələbi isə Ukrayna istəməsə də, qısa zamanda gerçəkləşə bilər. Avropalılar Amerika dəstəyi olmadan, daha doğrusu, ABŞ iştirakı olmadan Rusiyaya qarşı mübarizə aparmaq gücündə deyillər. Bu səbəbdən, ABŞ olmasa, həm Ukraynanın, həm də Aİ ölkələrinin sülh sazişi imzalaması qaçılmaz görünür. Avropanın Kiyevə sonsuza qədər hərbi və maliyyə dəstəyi verməyə gücü çatmır.
Sülh və Ukraynanın Aİ-yə üzvlüyü eyni vaxtda baş verə bilər
Rusiya İstanbul danışıqlarından sonra Tramp ilə Putin arasında baş tutan telefon danışığından sonra Ukrayna ilə “atəşkəs üçün lazım olan şərtləri” ABŞ-yə təqdim etmək barədə vəd verdi. Ukrayna ərazilərinin taleyi Vaşinqtonun açıq və ya gizli razılığı olsa belə, əsasən Tramp tərəfindən müəyyənləşdiriləcək. Bu məqamda Brüssel və digər Avropa paytaxtları son ultimatumları sakitcə qəbul etməyə məcbur ola bilər. Ukraynanın Rusiya ilə sülh müqaviləsi imzaladıqdan sonra Aİ-yə daxil olması isə Rusiya heç vaxt buna etiraz etməsə də, böyük uğur kimi təqdim edilə bilər.
Qısa desək, Avropa liderləri başa düşməlidirlər ki, Trampdan real siyasi dəstək ala bilməyəcəklər. Trampın yalnız ticarət üstünlüyü və silah satışı marağı olduğu aydındır və ödənişsiz heç bir əhəmiyyətli şey əldə etmək mümkün deyil. Siyasi baxımdan Tramp Ukraynanın müdafiəsinin ABŞ-nin strateji maraqları baxımından həyati əhəmiyyət daşıdığını düşünmür. Trampa görə, Ukraynaya yardımın əsas yükünü avropalılar çəkməlidir.
Üçüncü Roma konsepsiyası: Vatikan “sülh” üçün maneə
Tramp Rusiya-Ukrayna danışıqlarından nəticə alınmasa, masa arxasından çəkilə biləcəyini bildirib. ABŞ-nin əvəzinə vasitəçi kimi Vatikanı və Papa XIV Leonu təklif ediblər. Vatikan Tanrıya daha yaxın və neytral bir məkan kimi təqdim olunur. Bunun əsas səbəbi isə budur: əgər Vatikan toplantısında Rusiya öz şərtlərini qəbul etdirməyə nail olmasa, bu, bütün dünyada Rusiyaya qarşı mənfi reaksiya doğura bilər. Bu, Avropa ölkələrinin də istədiyi neytral bir zonadır. Lakin Rusiyanın bu təklifi qəbul etməsi ehtimalı azdır.
Qeyri-adi dövrlər, qeyri-adi həllər tələb edir
Trampın bəhs etdiyi qlobal qarşıdurma artıq başlayıb. Ukraynada sülhün necə əldə olunacağı, Rusiyanın Ukrayna ilə bağlı tələblərinin tam qarşılanması təkcə region üçün deyil, bütün dünyada böhranların gələcək inkişafını müəyyən edəcək. Artıq beynəlxalq sərhədlər, razılaşma ilə təsdiqlənsə belə, güclü dövlətlər tərəfindən yenidən çəkilə bilər. Bu məqamda Aİ-ABŞ münasibətləri tamamilə yeni fazaya daxil olacaq.
Asif Cəfərov
Ordu.az
