Əvvəlcə qeyd etmək lazımdır ki, Türkiyə-İsrail münasibətləri son illərdə dalğalı şəkildə inkişaf etsə də, Ankara hər zaman strateji baxışla öz diplomatik alətlərindən istifadə edərək həm regionda sabitliyin qorunmasına, həm də tərəfdaşları ilə tarazlı münasibətlərin qurulmasına çalışıb. Əgər bu dəfə Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın göstərişi ilə Netanyahuya Türkiyə hava məkanından istifadə icazəsi verilibsə, bu, Ankaranın regional diplomatiyada ağıllı balans kursunu davam etdirdiyini göstərir.
Xatırladaq ki, 2023-cü ilin dekabrında Türkiyə İsrail Prezidenti İsxak Hersoqun təyyarəsinə hava məkanını açmamışdı və nəticədə Hersoq Bakıda keçirilən COP29 tədbirində iştirak etməmişdi. Bu faktla müqayisədə Netanyahuya yolun açılması Ankara-Bakı-Təl-Əviv üçbucağında diplomatik şəraitin dəyişdiyini göstərir.
Bakı diplomatik körpü rolunda
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev bir neçə həftə öncə verdiyi açıqlamada İsrail və Türkiyə arasında vasitəçi olmağa hazır olduğunu bildirmişdi. Azərbaycan, tarixən həm Türkiyə ilə qardaşlıq, həm də İsraillə strateji əməkdaşlıq münasibətlərini paralel şəkildə inkişaf etdirmiş yeganə müsəlman ölkələrindəndir. Bu unikal mövqe Bakıya mühüm geosiyasi rol qazandırır. Prezident Ərdoğanın qarşıdan gələn səfəri (həmçinin hökumətlərarası komissiyanın iclasında iştirakı) Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin daim yüksək səviyyədə olduğunu göstərməklə yanaşı, regional əməkdaşlığın daha da dərinləşdirilməsinə işarədir.
Netanyahunun Azərbaycana planlaşdırılan səfəri də bu prosesin mühüm hissəsidir. Bu səfər Azərbaycan-İsrail strateji əməkdaşlığının təkcə enerji və təhlükəsizlik yox, həm də diplomatik kanal kimi artan rolunu təsdiqləyir. Əgər bu səfər Türkiyə ilə koordinasiyalı şəkildə baş tutursa, bu, Bakı üçün də diplomatik uğurdur.
Londonun roluna dair ehtimallar
Hadisələrin fonunda diqqət çəkən başqa bir detal isə Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramovun Böyük Britaniyanın Avropa, Şimali Amerika və dənizaşırı ərazilər üzrə dövlət naziri Stiven Dauti ilə telefon danışığıdır. Bu zəngin İran prezidenti Məsud Pezəşkianın Bakıya səfərindən dərhal sonra baş tutması, həmçinin Bayramov-Dauti əlaqəsinin ardınca Netanyahu səfəri barədə xəbərlərin gəlməsi bəzi geosiyasi bağlantı ehtimallarını gücləndirir.
Böyük Britaniyanın son illərdə Cənubi Qafqazda artan fəallığı, xüsusən də enerji təhlükəsizliyi və yeni diplomatik konfiqurasiyalarda oynadığı rol bu prosesi Londonun dolayı təşəbbüsü kimi də şərh etməyə əsas verir. Nəzərə alsaq ki, NATO-nun əsas üzvü kimi Britaniya Türkiyə ilə yaxın müttəfiqlik əlaqələrinə sahibdir, bu kanal vasitəsilə regionda diplomatik uyğunluq yaratmaq cəhdi tam məntiqli görünür.
Moskva və Vaşinqtonla paralel diplomatik gündəm
Maraqlı məqamlardan biri də odur ki, Netanyahu Bakıda olduğu dövrdə – mayın 9-da – Prezident İlham Əliyev də Moskvada keçiriləcək Qələbə Günü tədbirində iştirak edəcək. Bu, Azərbaycanın eyni vaxtda bir neçə geosiyasi qütblə balanslı münasibət yürütməsini nümayiş etdirir. Həm Rusiya ilə strateji tərəfdaşlıq, həm də Qərb və İsrail ilə əməkdaşlıq xətti Azərbaycanın çoxvektorlu və çevik diplomatiyasının göstəricisidir.
Bu kontekstdə Türkiyənin öz hava məkanını İsrail baş nazirinə açması nəinki sadə texniki jest, əksinə, regional və beynəlxalq güclərin bir-birinə yaxınlaşdırılması prosesində Ankara və Bakının koordinasiyalı fəaliyyətinin simvolu kimi qiymətləndirilə bilər. Bu, həm də göstərir ki, Ankara və Bakı yalnız ikitərəfli münasibətlərdə deyil, üçüncü tərəflərlə də koordinasiyada yüksək etimad və strateji düşüncə nümayiş etdirirlər.
Nəticə: Ankara-Bakı-Təl-Əviv üçbucağı geosiyasi reallığa çevrilir
Hadisələrin gedişi onu göstərir ki, Türkiyə, Azərbaycan və İsrail arasında həm açıq, həm də dolayı yollarla diplomatik koordinasiya getdikcə intensivləşir. Bu üç ölkənin maraqları müəyyən sahələrdə üst-üstə düşür və qarşılıqlı etimad mühiti bu əlaqələrin daha da dərinləşməsinə imkan yaradır.
Əgər bu proses ağıllı şəkildə davam etdirilərsə, həm regionda sabitliyə, həm də beynəlxalq münasibətlərdə yeni diplomatik modellərin yaranmasına töhfə verə bilər. Ankara və Bakı üçün əsas məsələ bu prosesi balanslı şəkildə yönləndirmək və əldə olunan etimadı qorumaqdır. Yaxın günlərdə baş tutacaq səfərlər və diplomatik açıqlamalar bu xəttin daha da aydın konturlarını ortaya çıxaracaq.
Asif Cəfərov
Ordu.az
