Türkiyə-ABŞ Münasibətlərində Yeni Perspektivlər
Tarix boyu Türkiyə-ABŞ münasibətləri əsasən iki mühüm parametr ətrafında formalaşıb. Birincisi, Türkiyənin NATO üzvlüyü və bu üzvlüyün gətirdiyi öhdəliklər çərçivəsində Avropa təhlükəsizliyinə töhfə verməsi, ikincisi isə 1948-ci ildən etibarən İsraillə olan əlaqələr, yəni Türkiyənin İsrailin təhlükəsizliyinə dəstək verməsi məsələsidir. ABŞ tərəfinin bu münasibətlərə baxış bucağı da məhz bu parametrlər əsasında formalaşır. Bununla yanaşı, ABŞ-nin daxili siyasi dinamikaları və xüsusilə lobbi fəaliyyətləri də bu münasibətləri dərin şəkildə təsir edir. Hər il gündəmə gətirilən erməni iddiaları zamanı fəallaşan, sonradan isə görünməyən erməni lobbisi, daha az görünən, lakin olduqca təsirli olan yunan lobbisi və hazırda Konqresdə Türkiyə əleyhinə qərarlar çıxara biləcək gücdə olan FETÖ lobbisi bu məsələdə önə çıxır.
Türkiyə, əvvəllər həm erməni iddialarına qarşı, həm də silah yardımı məsələsində dəstək aldığı, lakin xüsusilə “one minute” çıxışından sonra münasibətlərin soyuduğu İsrail lobbisi ilə də ciddi problemlər yaşayıb. Bu lobbi həm Şərqi Aralıq dənizi məsələsində, həm də CAATSA sanksiyalarında və Türkiyənin F-35 proqramından çıxarılmasında mühüm rol oynamışdı. Hazırda da bu lobbi ABŞ-nin İsrailin Qəzzadakı dağıdıcı hücumlarına həm silah, həm də mənəvi dəstək verməsinə şərait yaradır. Görünən odur ki, Trampın ikinci dövründə ABŞ İsrailin Fələstin və qonşu ölkələrə qarşı siyasətini əngəlləmək fikrindən uzaq qalacaq.
Yeni Dövrdə Türkiyə-ABŞ Əlaqələrinə Ümid
Bütün bu ağır fona baxmayaraq, Türkiyə-ABŞ münasibətləri yeni bir açılımın astanasında görünür. Bu açılımı yalnız Tramp və Ərdoğan arasındakı şəxsi münasibətlərin gücünə bağlamaq kifayət etməz. Qlobal geosiyasi dəyişikliklər, Avropada təhlükəsizlik məsələləri və yeni ABŞ administrasiyasının Çinə qarşı sərgilədiyi sərt mövqe Türkiyəni Avrasiya və Yaxın Şərq geosiyasətində etibarlı tərəfdaş kimi ön plana çıxarır. Bu fürsət pəncərəsinin qalıcı və davamlı əməkdaşlıqlara çevrilməsi isə hər iki ölkənin siyasi iradəsindən asılı olacaq.
Tramp və Ərdoğan arasında martın 16-da keçirilən telefon danışığından sonra Türkiyə Xarici İşlər naziri Hakan Fidanın ABŞ-yə gözlənilən səfəri bu əlaqələrin qurulmasında ilkin addım kimi dəyərləndirilə bilər. Trampın Yaxın Şərq üzrə nümayəndəsi Stiv Uitkoffun bu görüşü “transformativ” adlandırması və digər nazirliklərin də hazırlıq mərhələsinə daxil edilməsi görüş üçün ciddi bir hazırlığın getdiyini göstərir.
Masada Olan Mühüm Mövzular
Ərdoğan-Tramp görüşündə masaya qoyulacaq məsələlərin başında Suriyanın sabitləşdirilməsi prosesi dayanacaq. 14 illik dağıdıcı müharibədən sonra Əsəd rejiminin çöküşü, keçid prosesində Türkiyənin konstruktiv və sabitləşdirici rolu onu əvəzolunmaz edir. Suriyanın yenidən sabitləşməsi üçün idarəetmədə olan qüvvələrin realist mövqedə dayanması, inklüziv siyasət aparması, BƏƏ və Səudiyyə Ərəbistanı kimi ölkələrin tutacağı mövqe və ən əsası İsrailin Suriyaya yönəlik hücumlarını dayandırması əsas şərtlərdən biridir. Bu kontekstdə Türkiyə ABŞ-dən sabitlik və davamlı sülh səylərinə dəstək gözləyəcək. Savaşdan dağılan və iqtisadi resursları tükənmiş bir ölkənin yenidən qurulmasında ABŞ-nin maliyyə təşviqləri önəmli rol oynaya bilər.
Digər tərəfdən, ABŞ-nin Avropa İttifaqına qarşı kənarlaşdırıcı mövqeyi və əgər ABŞ NATO-dan çəkilərsə Avropanın təhlükəsizliyinin necə təmin ediləcəyi sualları gündəmə gəlir. Türkiyənin son illərdə müdafiə sənayesində əldə etdiyi nailiyyətlər NATO daxilində təhlükəsizlik təminatçısı rolunu ön plana çıxarır və əməkdaşlıq potensialını Avropaya daşıyır.
Bu çərçivədə yeni dövrdə Türkiyənin F-35 proqramına yenidən daxil olması, ödədiyi məbləğlərə qarşılıq təyyarələrin verilməsi, CAATSA sanksiyalarının ləğv edilməsi əsas müzakirə mövzularından olacaq. Finlandiya və İsveçin NATO üzvlük prosesində vəd olunan F-16 qırıcılarının satışının da daha çox gecikmədən nəticələnməsi gözlənilir.
Gərginlik Yarada Biləcək Məsələlər
Masadakı digər həssas məsələ ABŞ-nin həm PYD-yə, həm də Yunanıstana silah yardımı məsələsidir. Əvvəla PKK-nın Suriyadakı qolu olan PYD-yə verilən hərbi və kəşfiyyat dəstəyi nə NATO müttəfiqlik prinsiplərinə, nə də ikitərəfli əlaqələrin ruhuna uyğun gəlir. İŞİD kimi terror təşkilatları ilə uğurlu mübarizə aparmış bir ölkə olaraq Türkiyənin ABŞ-nin PYD-ni başqa bir terror təşkilatına qarşı balanslaşdırıcı qüvvə kimi istifadə etməsi siyasətini qəbul etməsi çətindir. Bu, bölgədə sabitliyi pozan addımlardandır.
İki ölkə arasında fərqli strateji maraqları uyğunlaşdırmağın ən mühüm yollarından biri ikitərəfli ticarət əlaqələrinin genişləndirilməsidir. Türkiyə ixracatına tətbiq edilən 10% gömrük rüsumu digər ölkələrlə müqayisədə daha sərfəli görünür. Enerji, tekstil, polad, ərzaq və yüksək texnologiya sahələrində ticarət həcmini artırmaq və Trampın ilk dövründə gündəmə gətirdiyi 100 milyard dollarlıq ticarət hədəfini yenidən gündəmə gətirmək hər iki tərəf üçün maraqlı ola bilər.
Yeni mərhələdə hər iki ölkənin də regional sabitliyi təmin etməyə fokuslanacağı gözlənilsə də, ABŞ-nin prioriteti İranın nüvə silahı əldə etməsinin qarşısını almaq, Türkiyənin prioriteti isə İsrailin hücumlarının məhdudlaşdırılması olacaq. Qəzzada davam edən əməliyyatlar və ya İsrailin Suriyaya yönəlik destabilizasiya hərəkətləri ABŞ-Türkiyə münasibətlərində qəfil gərginliklər yarada bilər.
Türkiyənin Regional Rolu və ABŞ ilə Əməkdaşlıq
Ətrafında mərkəzi hakimiyyəti dağılmış və ya zəifləyən bir coğrafiyada yerləşən Türkiyə qeyri-qanuni miqrasiyanın qarşısının alınmasından tutmuş enerji və ticarət yollarının təhlükəsizliyinin təmin edilməsinə qədər bir çox məsələdə regionda sabitlik təmin edən ölkə rolunu oynayır. Tramp administrasiyası Türkiyənin bu kritik rolunu gücləndirməklə ortaq maraqlara mühüm töhfələr verə bilər.
Nəticə
Tramp ilə Ərdoğan arasındakı pozitiv şəxsi dinamika ABŞ və Türkiyə arasındakı diplomatik münasibətlərin problemsiz şəkildə irəliləyəcəyi anlamına gəlmir. Məsələn, Xarici İşlər nazirləri Fidan-Rubio görüşündən dərhal sonra ABŞ-də doktorantura təhsili alan Fulbrayt təqaüdçüsü türk tələbə Rümeysa Öztürkün əsassız və qəribə şəkildə həbs olunması, lobbilərin ikitərəfli münasibətlərə nə qədər zərər verə biləcəyinin nümunəsidir.
Liderlər arasında yaranan anlayış birliyinin bölgə sabitliyinə və ortaq maraqlara yönəlik şəkildə istiqamətləndirilməsi geosiyasi qeyri-müəyyənliklər fonunda Türkiyə-ABŞ münasibətlərinin inkişafını təmin edə bilər.
Asif Cəfərov
Ordu.az
