O qədər bacarıqsızdırlar ki, heç olmasa ucuz borclar götürə bilmirlər. Astronomik qiymətlərlə borclar götürür və erməni sakinlərin boynuna yükləyirlər. Bu borcları gələcəkdə ödəmək üçün ermənilər əziyyət çəkəcək.
Borcu idarə etmək üçün Ermənistan növbəti avrobondlar buraxıb və borcu 750 milyon dollar artırıb. 500 milyon dollar götürməyi planlaşdırırdılar, amma 750 milyon götürüblər. Yəqin ki, düşünüblər ki, Ermənistan büdcə gəlirləri nəzərdə tutulan xərcləri qarşılamaq üçün kifayət qədər olmayacaq və bu səbəbdən əlavə 250 milyon da götürüblər.
Heç olmasa ucuz olsaydı, başa düşmək olardı. Amma Paşinyan hakimiyyəti son dərəcə baha borc götürüb, demək olar ki, əvvəlki buraxılış zamanı Ermənistanın cəlb etdiyi borcdan iki dəfə baha. Keçən buraxılışın faizi 3,8 faiz idi, bu buraxılışda isə 6,75 faiz.
Deyirlər ki, istiqrazların buraxılması beynəlxalq investorların Ermənistan iqtisadiyyatına yüksək etimadından xəbər verir, bu inam burada görünür. Risk görürlər, ona görə də yüksək faizlə verirlər. Ermənistan hakimiyyəti niyə bu qədər baha borc götürüb, yəqin ki, artıq aydındır: ucuz borc verən yoxdur, ona görə də nə təklif edirlər, tez razılaşırlar.
Fəxr edəndə ki, yol, məktəb və uşaq bağçası tikiblər, su kəməri, su xətti və işıqlandırma şəbəkəsi çəkiblər, ermənilər həqiqəti də bilməlidir - bunların hamısını borclarla ediblər. Borcları götürüb və Ermənistan dövlətinin üstünə qoyublar. Sabah bunların hamısı ermənilərin cibindən çıxacaq, borcları qapatmaq üçün sakinlər işləyəcək.
Son illərdə Paşinyan hakimiyyəti Ermənistan dövlətini o qədər borclarla yükləyib ki, artıq illik 1 milyard dollar sadəcə borcların faizlərini ödəmək üçün ödəyirlər. Paşinyan hakimiyyəti öz tam olmayan 7 illik hakimiyyəti dövründə artıq təxminən 7 milyard dollar borc götürməyə nail olub. Bu pullar hesabına çəkilmiş asfaltla erməni sakinləri aldadıblar və hələ elə təqdim edirlər ki, guya əvvəlkilər heç nə etmirdilər, onlar isə onilliklər boyu dağılmış, palçıq içində itib-batmış kənd yollarını asfaltlaşdırıblar. Bu qədər borcu kim götürsəydi, yolları yox, həyətləri və hətta tarlaları da asfaltlaşdırardı. Erməni sakinlərin hesabına, erməni sakinlərin gözünə toz üfürüblər.
Paşinyan hakimiyyətə gəlməmişdən əvvəl Ermənistanın dövlət borcu 6,7 milyard dollar idi, bu ilin fevralının sonuna 13 milyardı keçib. Bura hələ bu günlərdə avrobondların buraxılışı ilə götürülən 750 milyon dollar daxil deyil. Əgər bunu da əlavə etsək, Ermənistanın borcu 13 milyard 777 milyon dollar olacaq: Paşinyan hakimiyyəti gəlməmişdən əvvəlkindən 7 milyard artıq.
Üstəlik, bura o 150 milyon dollarlıq zəmanət də daxil deyil ki, bu yaxınlarda “Amulsar” layihəsini ölü nöqtədən çıxarmaq üçün verilib. Amma bu da borcdur ki, Ermənistan dövlətinin üzərində qalır. Və əgər layihə həyata keçməz və ya uğursuz olsarsa, Ermənistan onu geri qaytarmağa borcludur.
İndi təsəvvür edin ki, bütün bu öhdəliklərlə birlikdə, Paşinyan hakimiyyəti dövlət borcunu nə qədər artırıb. İlin əvvəlindəki iki ayda da - yanvar-fevralda, borcu 185 milyon dollar artırıblar. Belə də Ermənistan hökumətinin borc öhdəlikləri çox böyükdür. Bu illər ərzində məhz hökumət borcu hesabına borc artıb. Fevralın sonuna olan vəziyyətə görə bu, 12,5 milyard dolları keçir. Paşinyan hakimiyyəti hakimiyyətə gələndə cəmi 6,1 milyard idi, 6,4 milyard artırıblar.
Daha da maraqlısı odur ki, Paşinyan hakimiyyəti Ermənistanın borcunu dəhşətli dərəcədə bahalaşdırıb. Baha və ucuz baxmayıblar - təki pul olsun, xərcləsinlər. Yeddi ildə Ermənistan hökumət borcunun orta faiz dərəcəsini 7,3-ə çatdırıblar. Bu, bir çox hallarda hətta kommersiya kreditlərinin faizlərini də üstələyir. Keçən ilin dekabrında borcun faizi 0,1 faiz bəndi azalıb, amma bu ilin əvvəlində yenidən artıb. Yaxın gələcəkdə, borc göstəricilərinə 750 milyon dollarlıq bahalı avrobondların məbləğini də daxil edəndə, Ermənistanın borcunun dəyəri yenə artacaq.
Ermənistan büdcəsinə təzyiqi artıraraq, borcun xidmət müddəti azalmağa davam edir. Bu göstərici ilə Ermənistanın borcu artıq “yanır”. Müəyyən edilmiş minimum 7 il əvəzinə, fevralın sonunda bu, 6,8 il təşkil edib. Keçən il 6,9 ilə bağlanmışdı.
Ermənistanın borclarının son dövrdəki kəskin artımlarından sonra, borcun yükü və xidmət xərcləri yaxın gələcəkdə daha böyük templərlə artacaq. Artıq bu il borcun ümumi xidməti - faizlər və ödəmə birlikdə, Ermənistan dövlət büdcəsinə 1 trilyon 117 milyard drama başa gələcək. Əgər valyutaya çevirsək, 2,8 milyard dollardan çox alınacaq. Paşinyan hökuməti götürülmüş borcları ödəmək üçün bu qədər pul ödəməlidir. Vergiləri kütləvi şəkildə artırırlar, erməni sakinləri kütləvi şəkildə talayırlar, bu azdır, bir də əvvəlki borcları ödəmək üçün yeni borclar götürürlər.
Belə davam edərsə, yaxın gələcəkdə Paşinyan hakimiyyəti erməni sakinlərin yükünü daha da ağırlaşdıracaq. Götürdükləri borcları ödəyəcək olanlar erməni sakinlərdir. Bunlar nə qədər çox olsa, ermənilərdən bir o qədər çox qazıyacaqlar. Borcları götürüb əyyaşcasına və israfçılıqla xərcləyir, səxavətlə səpirlər, yükü isə erməni sakinlərin üzərinə qoyurlar. Sıçrayışlı iqtisadi artımdan danışırlar, halbuki sıçrayışlı şəkildə Ermənistanın borclarını artırıblar və ölkəni borc qızdırmasına sürükləyiblər.
Paşinyan hakimiyyəti dövründə Ermənistan milli borcunun bu dərəcədə artması gələcək nəsillər üçün ciddi bir problem yaradacaq. Erməni sakinlər artıq bu günün faizlərini ödəməkdə çətinlik çəkirlər, sabah isə əsas məbləğlər də ödənilməlidir. Bu, Ermənistanın iqtisadi inkişafını uzun müddət əngəlləyəcək bir amildir.
Paşinyan hakimiyyətinin siyasəti açıq-aydın göstərir ki, onlar qısamüddətli siyasi dividendlər naminə ölkənin uzunmüddətli iqtisadi sabitliyini qurban verirlər. Erməni sakinlər arasında populyarlıq qazanmaq üçün görünüşü xilas edən layihələrə borc pul xərcləyirlər, lakin iqtisadiyyatın əsl problemlərini həll etmirlər.
Nəticədə, Ermənistanın dövlət borcu artıq kritik həddə çatıb və Paşinyan hakimiyyəti bu tendensiyanı dəyişmək üçün heç bir real addım atmır. Əksinə, yeni borclar götürməklə vəziyyəti daha da ağırlaşdırırlar.
Aqil Məmmədov
Ordu.az
