Rusiyanın Avrasiya Birliyi layihəsi çökdü
2014-cü ildə Ukrayna böhranının başlanğıc nöqtəsi sabiq prezident Viktor Yanukoviçin Avropa İttifaqı (Aİ) ilə Rusiya rəhbərliyindəki Avrasiya Birliyi layihəsi arasında seçim etməyə məcbur edilməsi və Aİ ilə tərəfdaşlıq müqaviləsini imzalamaqdan son anda imtina etdiyi üçün “Yevromaydan” kimi bilinən kütləvi etirazların təzyiqi ilə əvvəlcə vəzifəsindən, sonra da Ukraynadan getməsi idi.
Son 3 ildir Rusiyaya qarşı total mövcudluq mübarizəsi aparan Ukraynanın hərbi toqquşmalar necə nəticələnsə də, Rusiya ilə siyasi və iqtisadi inteqrasiyaya getməyəcəyi aydındır. ABŞ prezidenti Donald Trampın təşəbbüsü ilə Rusiyanın maraqlarını nəzərə alan bir razılaşmaya varılacağını düşünənlər belə Kiyev hökumətinin Rusiya ilə iqtisadi və ya siyasi inteqrasiyaya məcbur ediləcəyi bir razılaşma proqnozlaşdırmırlar.
Ən çox Ukraynanın NATO üzvlüyünün əngəllənə biləcəyi, rəsmi müstəvidə bitərəfliyə məcbur edilə biləcəyi ehtimal edilir. Üstəlik, Soyuq Müharibə dövründə belə bir bitərəfliyə məcbur edilmiş Avstriya və Finlandiya kimi ölkələr bu gün həm Aİ, həm də NATO üzvüdür. Buna görə də bu il əldə ediləcək razılaşma ilə Ukraynanın beynəlxalq siyasi və təhlükəsizlik təşkilatları arasında bitərəf qalması hələlik qərara alınsa belə, bu gələcəkdə güc balansının dəyişdiyi bir mühitdə Ukraynanın Qərb ittifaqına qoşulmasına mane olmayacaq.
Rusiya dünyanın ikinci böyük hərbi gücü olma iddiasını itirdi
Rusiya silahlı qüvvələrinin Ukraynanı tam işğal etmə cəhdinin başladığı gündən 3 ildən çox vaxt keçməsinə baxmayaraq - paytaxt Kiyev və ya Qara dəniz sahilindəki mühüm liman şəhəri Odessanı bir kənara qoyaq - rus ordusunun hələ də Şərqi Ukraynanın böyük şəhəri Xarkovu belə ələ keçirə bilməməsi, Qara dəniz sahilindəki digər liman şəhəri Xersonu tərk edərək Ukrayna qüvvələrinə təhvil vermək məcburiyyətində qalması, təkcə siyasi və ya iqtisadi deyil, hərbi baxımdan da Rusiyanın nə qədər gerilədiyi bütün dünyaya göstərdi.
Rusiyanın qlobal bir böyük güc olma iddiası demək olar ki, yalnız hərbi güc iddiasına əsaslanırdı. Rusiyanın 2008-ci ildə Gürcüstanın Cənubi Osetiya bölgəsini işğal etməsi, 2014-cü ildə Krımı işğal və ilhaqı və 2015-ci ildən etibarən Suriyanın mühüm bir hissəsini faktiki nəzarətinə alaraq Suriya vətəndaş müharibəsinin gedişatını dəyişdirməsi, region və dünya siyasətində ən mühüm hərbi güclərdən biri olduğu iddiasını dəstəkləyən hadisələr kimi qiymətləndirilmişdi.
Rusiya iqtisadiyyatı və əhalisi ilk 10-luqda qalmaqda çətinlik çəkir
Hərbi gücün qiymətləndirilməsindən iqtisadi və demoqrafik güc elementlərinə keçdikdə Rusiya üçün vəziyyət daha ağırdır. Kommunist rejiminin təhrif edilmiş statistikasına əsaslanaraq Sovet İttifaqı uzun müddət ABŞ-dan sonra dünyanın ikinci böyük iqtisadiyyatı və 1980-ci illərdə də Yaponiyadan sonra üçüncü böyük iqtisadiyyatı kimi təsnif edilmişdi. Sovet İttifaqı əhalisinin təxminən yarısını və ərazisinin təxminən dörddə üçünü təhvil alan Rusiya Federasiyası bugün iqtisadi böyüklük baxımından ən yaxşı halda dünyanın 8-ci böyük iqtisadiyyatıdır, lakin Dünya Bankı və Beynəlxalq Valyuta Fondunun (BVF) məlumatlarına görə isə dünyanın 11-ci iqtisadiyyatıdır. Qısaca, iqtisadi mənada Rusiyanın qlobal bir böyük güc olmadığı deyilə bilər. Uzun müddətdir artmayan əhalisi ilə Rusiya dünya əhali sıralamasında da 9-cu yerə qədər geriləyib.
Avropa öz nüvə çətiri ilə hərbi potensial inkişaf etdirməyə məcbur olacaq
ABŞ-nin həm Bayden, həm də xüsusilə Tramp dövründə Ukraynanı qorumaq üçün hərbi müdaxilədən israrlı şəkildə çəkinməsi Avropa ölkələrini Rusiyaya qarşı ABŞ dəstəyi olmadan özlərini müdafiə edə biləcəkləri bir müdafiə planlaşdırmasına məcbur edir. Belə bir yeni müdafiə planlaşdırmasının qarşısında hər hansı bir iqtisadi əngəl yoxdur, çünki təkbaşına Almaniya, Britaniya, Fransa və ya İtaliyanın iqtisadiyyatı belə Rusiyanın iqtisadiyyatından daha böyükdür.
Yeni müdafiə planlaşdırmasının mühüm bir elementi də şübhəsiz ki, Avropanın öz nüvə çəkindiricilik gücünə sahib olmasıdır. Əslində Rusiyanın 2014-cü ildə Krımı işğal və ilhaqından sonra bu istiqamətdə tələb, gözlənti və təkliflər səsləndirilmişdi. Məsələn, 2020-ci ildə Fransa Prezidenti Emmanuel Makron Fransanın nüvə silahlarını Avropanın müdafiə strategiyasının mərkəzinə yerləşdirməyi təklif etmişdi. O dövrdə bu təklifə NATO rəhbərliyi mənfi reaksiya vermişdi. 2024-cü ildə də alman siyasi liderlər Rusiyaya qarşı Avropanın öz nüvə çətiri olması lazım olduğunu bildirərək Britaniya və Fransanın nüvə silahlarının bu funksiyanı yerinə yetirə biləcəyinə işarə etmişdilər.
Nəticə etibarilə, Avropanın hərbi müdafiə planlaşdırması kimi həyati bir məsələdə də fərqli millət dövlətlərin bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edən seçimləri olması ehtimalı var. Bununla birlikdə, Avropa daxilində birdən çox dövlətin Rusiyaya qarşı özünü müdafiə edə biləcək iqtisadi, demoqrafik və hərbi potensialı inşa və səfərbər etməsi də mümkündür. Ukraynanın işğalının səbəb olduğu bu hərbi və siyasi yenidən qurulma nəticəsində, Rusiyaya coğrafi baxımdan daha yaxın və bəzilərinin birbaşa sərhədi olan Finlandiya, Polşa və Türkiyə kimi ölkələrin hərbi və siyasi əhəmiyyətinin daha da artacağı proqnozlaşdırıla bilər.
Beləliklə, Rusiyanın Ukraynaya qarşı işğalçı müharibəsi və bunun doğurduğu nəticələr dünya siyasi nizamında
bir sıra fundamental dəyişikliklərə səbəb olub:
Rusiyanın Avrasiya Birliyi layihəsi praktiki olaraq iflasa uğrayıb
Rusiya dünyanın ikinci böyük hərbi gücü statusunu itirərək regional gücə çevrilib
ABŞ və Çinin dominant aktorlar olduğu yeni ikiqütblü dünya nizamında Rusiya artıq oyun qurucu deyil, sadəcə iştirakçı rolundadır
Avropa ölkələri öz müstəqil müdafiə potensiallarını, o cümlədən nüvə çəkindiricilik gücünü inkişaf etdirməyə məcbur olublar
Rusiyaya yaxın olan Finlandiya, Polşa və Türkiyə kimi ölkələrin strateji əhəmiyyəti artıb
Bu dəyişikliklər qlobal geosiyasi konfiqurasiyanı yenidən formalaşdırır və yaxın gələcəkdə də bu proseslərin davam edəcəyi gözlənilir.
Firuz Bağırov
Ordu.az
