Makron normal demokratik proseslərdən kənara çıxdı və Fransa Konstitusiyasının 49/3 maddəsindən istifadə edərək, ilkin olaraq Elizabet Born və Qabriel Attalı Baş nazir təyin etdi, bununla yanaşı bir çox qanun layihələrini parlament səsverməsinə təqdim etmədən qüvvəyə mindirdi. Bu təcrübə prinsipcə qeyri-demokratik olduğu üçün çox tənqid olundu.
Qeyri-müəyyənlik yaradan ideoloji qütbləşmə
2024-cü ilin iyununda keçirilən Avropa Parlamenti (AP) seçkilərində Marin Le Penin başçılıq etdiyi, ifrat sağçı olaraq təyin olunan Milli Birlik Partiyası (RN) 31,37 faiz səslə Fransada birinci partiya oldu. Bu nəticə təkcə Fransanı deyil, bütün Avropanı şoka saldı. Seçkilərdən bir neçə ay əvvəl Sorbonnada etdiyi çıxışda Fransanın dəyişiklik və islahatlara ehtiyacı olduğunu, Avropa İttifaqında (Aİ) daha çox təşəbbüs göstərməsinin vacibliyini vurğulayan Makron, belə demək mümkündürsə, partiyasının üçüncü yerə düşməsinə qəzəbləndi.
Fransa parlamentini buraxan və eyni gecədə erkən seçki keçirməyə qərar verən Makron ölkədə mümkün qeyri-sabitliyi, ifrat sağçı və solçuların təhlükələrini vurğulayaraq, fransızlardan tam dəstək istədi. İqtisadi və siyasi sabitliyi vurğulayan Makron hətta ifrat solçu və ya ifrat sağçıların qalib gələcəyi təqdirdə ölkədə “vətəndaş müharibəsi”nin başlaya biləcəyi barədə xəbərdarlıq edirdi.
Bütün cəhdlərinə baxmayaraq, seçkinin nəticələri Makronun gözləntilərini doğrultmadı. İyunun 30-dan iyulun 7-dək keçirilən seçkilərdə sol ittifaqı “Nouveau Front Populaire” (NFP) 182, prezident Makronun koalisiyası 168, ifrat sağçılar isə 143 mandat qazandı. Bu vəziyyət heç bir partiyanın səs çoxluğu əldə edə bilmədiyi 5-ci Respublika tarixində görünməmiş şəkildə parlamentdə 3 fərqli ideoloji düşərgənin yaranmasına səbəb oldu.
Solçu partiyaların yaratdığı koalisiya olan NFP seçkilərdə parlamentdə birinci partiya olsa da, heç bir partiya hökumət qurmaq üçün tələb olunan 289 yeri ala bilmədi. Ona görə də Fransada seçkilərin keçirildiyi iyulun 7-dən sonra hökumət qurulma bilmədi. 2024-cü il Paris Olimpiadasına görə Baş nazir Attalı vəzifəsində saxlamaqla, Makron ona yaxın koalisiya hökuməti qurmaq üçün vaxt qazandı.
Lakin 48 mandata malik mərkəz sağçı “Les Republicains” (LR) partiyası və Melenşonun “France Insoumise” partiyasından başqa mərkəz solçu partiyalarla koalisiya yaratmaq cəhdi uğursuzluğa düçar oldu.
Makrona reaksiyalar uçqun kimi artır
Demokratik prinsiplərə görə, Makron hökuməti qurmaq üçün ən çox mandata malik solçu ittifaqın baş nazirliyə namizədi Lüsi Kastetsi təyin etməli idi, amma bunu etmədi. Kastets buna reaksiya olaraq mesajında bildirdi: “Emmanuel Makron eyni zamanda həm prezident, həm Baş nazir, həm də partiya lideri olmaq istəyir. Bu mümkün deyil. Niyə heç kim Emmanuel Makronu məsuliyyətə cəlb etmir?”.
Solçu ittifaqın ən böyük partiyası olan “La France Insoumise” mətbuata açıqlamasında Makronun səlahiyyətlərindən sui-istifadə etdiyini vurğuladı və bildirdi: “Mövcud vəziyyətin ciddiliyi Fransa cəmiyyətinin üzləşdiyi bu avtoritar hakimiyyət qəsbinə sərt reaksiya verməsini zəruri edir”.
Eyni bəyanatda fransızların demokratiyaya hörmət məqsədilə yürüşlər təşkil etmələri və bütün demokratik təşkilatların prezidenti seçkinin nəticələrini tanımağa məcbur etmək üçün bir araya gəlməsi çağırışı edildi. Yenə solçu ittifaqın mühüm simalarından olan deputat Fransua Ryuffen dedi ki, hətta monarxiyada da kral Baş nazirini ən çox səs toplayan qrupdan seçir. O, Makronun hökuməti qurmaq üçün solçu ittifaqın Baş nazir namizədinə tapşırıq verməməsini tənqid edirdi.
Tarixi prizmadan baxsaq, Fransanın siyasi tarixi qanuni sabitlik naminə hakimiyyətin hakim olduğu dövlət quruluşuna əsaslanır. İnqilabdan sonra yaranan xaosu dayandırmaq və hakimiyyət bərqərar etmək üçün Napoleon Bonapart özünü imperator elan edərək, ölkənin yeganə hökmdarı oldu. Bənzər şəkildə siyasi qeyri-sabitlik və tez-tez dəyişən hökumətlər səbəbindən general De Qoll tərəddüd etmədən 4-cü Respublikanı, onun konstitusiyasını dəyişdirdi, özünü prezident edən və daha güclü səlahiyyətlər təklif edən 5-ci Respublikaya keçdi.
Makron siyasətlərinə uyğun bir Baş nazir təyin etməyi, bununla yanaşı pensiya islahatı da daxil olmaqla, iqtisadiyyat və Aİ proqramının dəyişməməsini istəyir. O, Paris Olimpiadaları zamanı Baş nazir Attalı vəzifədə saxladığı kimi, ölkəni texnokratik hökumətlə idarə etmək istəyir. Belə olan halda Fransada 2025-ci ildə keçiriləcək növbədənkənar seçkilərə qədər genişmiqyaslı etiraz və nümayişlərin keçiriləcəyi istisna edilmir.
Təkcə Fransada deyil, İtaliya, Belçika və Niderlandda da hökumətlərin formalaşmaması səbəbindən ciddi demokratiya böhranı yaşanır. Məsələn, Belçika təxminən 2 il hökumətsiz idarəçilik etdi. Bununla belə, Fransa digər Avropa ölkələrindən hökumətlərin koalisiyasız formalaşdırılması ənənəsinə görə fərqlənir. Bu səbəbdən Fransadakı əsas partiyalar parlamentdə çoxluq əldə edə bilməyəndə, bir-biri ilə koalisiya yaratmaq fikrini qəbul etmirlər. Nəticədə bu vəziyyət ölkədə hökumət qura bilməmək böhranını daha da dərinləşdirdi.
İqtisadi böhranın izləri
Hazırda Fransanın üzləşdiyi ən aktual problemlərdən biri ondan ibarətdir ki, büdcə tərtib edəcək hökumət yoxdur. Fransanın dövlət borcları artıq ciddi problem yaradır. Hazırda 2023-cü ildə dövlət kəsiri Ümumi Daxili Məhsulun (ÜDM) 5,5 faizinə, dövlət borcu isə 110,6 faizə çatıb. Mümkün böhran atmosferində investorların Fransanı tərk edəcəyi və iqtisadi böhranın dərinləşəcəyi ilə bağlı narahatlıq da var. Fransada hökumət böhranı, Almaniyada tənəzzül qorxusu və gələn il keçiriləcək seçki prosesi də Aİ-ni narahat edir.
Hökumətin süqutu Fransa üçün nə deməkdir?
Le Penin rəhbərlik etdiyi partiyanın (RN) 31,37 faiz səslə birinci olmasını qəbul etməyən Makron dərhal növbədənkənar ümumi seçkilər keçirmək qərarına gəldi. İyulun 7-də keçirilən parlament seçkilərinin ikinci turunda sol ittifaq Yeni Xalq Cəbhəsi (NFP) 182 mandat, Makronun koalisiyası 168 mandat, ifrat sağçı Le Penin RN partiyası isə 143 mandat qazandı.
İki aylıq siyasi durğunluqdan sonra Makron sentyabr ayında Milli Assambleyada cəmi 6 faizlə təmsil olunan və ictimai dəstəyi çox aşağı olan “Les Republicains” partiyasının lideri Mişel Barnyeni Baş nazir təyin etdi. Barnye hökumətinin əsas məqsədi yeni ildə Fransanın artan dövlət kəsirini 6,1 faizdən 5 faizə endirmək və Avropa İttifaqının (Aİ) büdcə meyarlarına riayət etmək idi. Lakin hökumətin bu məqsədə uyğun olaraq təklif etdiyi qənaət büdcəsi Fransa parlamentində ciddi reaksiyalara səbəb oldu və hökumətin ilk böyük sınağı büdcə danışıqlarında yaşandı.
Barnye qənaət siyasətlərinin ölkənin iqtisadi və siyasi sabitliyi üçün zəruri olduğunu müdafiə edərək, hökumətə qarşı etimadsızlıq səsverməsi nəticəsində yarana biləcək vəziyyətin daha çox qeyri-müəyyənlik yaradacağını bildirib və dəstək istəyib. Lakin gözlənilmədən Le Penin ifrat sağçı RN partiyası da solçu partiyaların çaxnaşmasını dəstəklədi. Le Pen xüsusi olaraq Barnye hökumətindən sosial təminat büdcəsində dəyişikliklər edilməsini, pensiyaların inflyasiyaya görə indeksləşdirilməsini və immiqrantlara göstərilən, dövlət tərəfindən dəstəklənən tibbi yardımın azaldılmasını tələb etmişdi.
Barnye hökuməti isə sosial təminat büdcəsinə dair parlament səsverməsindən yan keçərək, onun qəbulunu təmin etmək üçün konstitusiyanın antidemokratik kimi tanınan 49.3-cü maddəsini aktivləşdirib və büdcəni qəbul etməyə çalışıb. Bu vəziyyətə həm sağ, həm də sol müxalifət reaksiya verdi və etimadsızlıq təklifi ilə nəticələndi. Yekunda Milli Assambleyadakı 577 deputatdan 331-i etimadsızlıq səsi verərək, hökuməti devirdi. Beləliklə, Barnye hökuməti Fransa tarixinin ən qısa ömürlü hökuməti kimi tarixə düşdü, vəzifədə cəmi 90 gün qaldı.
İndi nə olacaq?
Makronun iqtisadi böhran və siyasi qeyri-müəyyənliyi idarə etmək üçün müvəqqəti hökumət təyin edəcəyi və ya fərqli bir addım atacağı gözlənilir. Burada iki ssenari önə çıxır: Makron ya yeni Baş nazir təyin edəcək, ya da istefa verəcək. İstənilən halda Fransanı mürəkkəb siyasi və iqtisadi proses gözləyir.
Makron istefa verərsə, Fransa yeni prezident seçkiləri, ardınca isə yayda parlament seçkiləri keçirməli olacaq. Bu vəziyyət ölkəni siyasi çəkişmələr, iqtisadi gərginlik, sosial iğtişaşlar və payıza qədər davam edə biləcək nümayişlər dövrünə sürükləyə bilər. Buna baxmayaraq, sol müxalifət iddia edir ki, Makronun istefası və növbədənkənar seçkilər böhranı həll etməyin yeganə yoludur.
Barnyenin Makronun istəyi ilə cəmi 6 faiz ictimai dəstəklə hakimiyyətə gəlməsi legitimliyə və xalqın iradəsinə məhəl qoymamaq tənqidini də özü ilə gətirdi. Həm sağ, həm də sol partiyalar razılaşır ki, Makron xalqın iradəsinə hörmət etməlidir. Demokratik ənənələrə uyğun olaraq, Makronun hökumət qurmaq tapşırığını ötən yay ən çox mandata sahib sol ittifaqın baş nazirliyə namizədi Lüsi Kastetsə verməsi gözlənilən idi, lakin o bunu etmədi. Əgər prezident indi yeni Baş naziri təyin edərsə və bu ad xalqın ilkin siyasi üstünlüklərini əks etdirməsə, Fransa yenidən yeni siyasi böhranla üzləşə bilər.
Bu hadisələr ölkədə ifrat sağçıların hakimiyyətə gəlməsinə zəmin yarada bilər. Le Pen əvvəlki ikinci tur seçkilərində deyib: “Bizim qələbəmiz sadəcə təxirə salınıb”. O, ifrat sağçıların iqtidara sahib olduğunu vurğulayıb. Makron istefa verərsə, Le Pen prezident seçkilərində favorit namizəd kimi çıxa bilər. Ancaq Aİ fondlarından qeyri-qanuni istifadə etməkdə ittiham olunan Le Pen mart ayında təqsirli bilinərsə, o, 5 il müddətinə siyasi vəzifələrdən uzaqlaşdırıla bilər. Belə olan halda partiyanın yeni namizədi kimi Cordan Bardella ön plana çıxır.
Aİ-ni çətin günlər gözləyir
Almaniyada fevral ayında keçirilməsi planlaşdırılan növbədənkənar seçkilər və Fransanın siyasi qeyri-müəyyənliyə sürüklənməsi Aİ-nin xüsusilə artan hərbi, siyasi və iqtisadi çətinliklərə qarşı zəif və hazırlıqsız olmasına səbəb ola bilər. Almaniyadakı böhran və durğun iqtisadiyyat, Fransadakı siyasi xaos, böyük dövlət borcu və maliyyə çətinlikləri Aİ-nin 27 üzvlü institusional strukturunu təhdid edən geosiyasi, iqtisadi və siyasi dalğalanmalara səbəb ola bilər.
Fransa fond bazarı son bir ildə hələ də aşağı səviyyədədir. Avropa Mərkəzi Bankının ötən yay seçkilərin nəticələrindən sonra dərc etdiyi hesabatda vurğulandığı kimi, ölkədəki geosiyasi və siyasi qeyri-müəyyənlik narahatlıqla izlənilir və borcun davamlılığı ilə bağlı narahatlıqları artırır. Fransanın büdcə kəsirinin genişlənməsi və siyasi qeyri-müəyyənliyin artması Avrozona və onun valyutasına da mənfi təsir göstərə bilər.
Fransada siyasi qeyri-müəyyənlik 5 Cənubi Amerika ölkəsinin daxil olduğu Aİ ilə Cənubi Ümumi Bazar (MERCOSUR) arasında azad ticarət sazişinə qarşı xüsusilə fermerlərin reaksiyasının və tətillərinin artmasına səbəb olacaq. Fransız fermerlər bu razılaşmanın kənd təsərrüfatı və heyvandarlıq sektoruna mənfi təsir göstərə biləcəyini və haqsız rəqabətə səbəb ola biləcəyini iddia etsə də, Aİ daxilində fərqli fikirlərin yaranmasına da səbəb olur.
Polşa, Avstriya və Niderland kimi ölkələr Fransa ilə birlikdə müqavilədən zərər çəkəcəklərini bildirərkən, Almaniya, Portuqaliya və İspaniya kimi ölkələr bu razılaşmanın öz maraqlarına xidmət edəcəyini düşünür. Bu fikir ayrılıqları Aİ daxilində dinamikanın daha da mürəkkəbləşməsinə səbəb olur. Bütün bunlarla yanaşı, Aİ-nin üzləşdiyi narahatlığı artıran digər mühüm amillər ABŞ-nin seçilmiş prezidenti Donald Trampın Avropaya hərbi dəstəyinin zəifləməsi və potensial olaraq yeni gömrük tariflərinin tətbiq edilməsidir.
Böhran Fransanın qlobal təsirini azalda bilər
Fransadakı siyasi böhran Parisin Ukraynaya dəstəyi artırmaq imkanlarını ciddi şəkildə zəiflədəcək. Fransa hökumətinin süqutu və büdcə layihəsinin təsdiq edilməməsi Makronun Ukraynaya yardım vədlərini təhlükə altında qoyur. Müharibə boyu Fransa köhnə hərbi texnikasını Ukraynaya göndərmək və sonra bu texnikanı yeniləri ilə əvəz etmək strategiyasını qəbul etdi. Lakin mövcud siyasi qeyri-müəyyənlik və büdcə böhranları bu strategiyanı təhlükə altına qoyur.
Bu vəziyyət təkcə Fransa ilə məhdudlaşmır. Almaniya və Fransadakı siyasi qeyri-sabitlik, iqtisadi və maliyyə çətinlikləri ilə birlikdə Aİ daxilində geniş narahatlıq doğurur. Xüsusilə Macarıstan, Slovakiya və Rumıniyada hökumətdə rusiyayönlü siyasətçilərin olması Aİ-nin Ukraynaya dəstək səylərini daha da çətinləşdirir. Bütün bu hadisələr Fransanı dərin siyasi, sosial və iqtisadi qeyri-müəyyənlik və xaosa sürükləyə bilər və bu xaos bütün Avropaya təsir edə bilər. Fransa xalqı uzun müddətdir ki, siyasi etibarsızlıq və sosial yorğunluqla üzləşir.
Artan yaşayış xərcləri, hər keçən il alıcılıq qabiliyyətinin pisləşməsi, “COVID-19” dövründən bu yana pozulan səhiyyə sistemi və Rusiyanın Ukraynaya hücumunun Avropa üzərindəki böyük miqyaslı enerji xərcləri Fransanın iqtisadi və sosial nizamını daha da kövrək edir. Bundan əlavə, Fransada siyasi qeyri-müəyyənlik dövründə strateji əhəmiyyət kəsb edən Yeni Kaledoniya və Korsikada müstəqillik tərəfdarı hərəkatlar, İsrailin HƏMAS-dan sonra “Hizbullah”a qarşı hərbi əməliyyatları kimi inkişaflar Fransanın daxili və xarici strategiyalarına, hərbi və iqtisadi maraqlarına dərindən təsir göstərə və bu böhranların genişlənməsinə səbəb ola bilər.
Asif Cəfərov
Ordu.az
