Ümumi qlobal iqtisadiyyatın və Ümumi Daxili Məhsulun (ÜDM) təxminən 85 faizini, qlobal ticarətin 75 faizindən çoxunu və dünya əhalisinin təxminən üçdə ikisini təşkil edən G20 ölkələrinin liderləri noyabrın 18-19-da Braziliyanın Rio-de-Janeyro şəhərində bir araya gəliblər.
Aralarında Türkiyənin də olduğu 19 üzv ölkəyə əlavə olaraq Avropa İttifaqı (Aİ) və Afrika İttifaqının (Afİ) da yer aldığı icma “Ədalətli dünya və dayanıqlı planetin qurulması” əsas mövzusu ilə sosial inklüzivlik, qlobal idarəetmə islahatı və enerji keçidləri əsas gündəm maddələri üçün toplanıb. Ötən il Hindistanın sədrliyi dövründə bir araya gələn liderlər bu il Braziliyanın sədrliyi dövründə bir araya gəliblər. Cənubi Afrika 2025-ci ildə sammitə ev sahibliyi edəcək.
Sammitdə hansı məsələlər ön plana çıxdı?
Ümumiyyətlə, G20 sammitlərində əsas diqqət qlobal iqtisadiyyat və ticarətlə bağlı məsələlərdir. Bundan əlavə, davamlılıq və iqlim böhranı kimi iqtisadi məsələlər və ya münaqişələr də sammitin mövzuları sırasındadır.
Eyni zamanda BRICS-in üzvü olan və özünü qlobal cənubda siyasi mövqedə tutan ev sahibi Braziliya sammitdə xüsusilə inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün iqtisadi inkişafı dəstəkləyən mexanizmlər, davamlı inkişaf, qadınların səlahiyyətlərinin artırılması, etnik-irqi bərabərsizlik, bərpa olunan enerji və su məsələlərini prioritetləşdirməyə çalışıb. Braziliya prezidenti Luiz İnasio Lula da Silva sammitdəki yekun nitqində bildirib: “Dünyanın üzləşdiyi dərin problemlərin sadəcə səthini cızdığımızı bilməyimizə baxmayaraq, çox çalışdıq”.
Əsas mövzu qlobal iqtisadiyyat olsa da, Rioda keçirilən sammitdə Rusiya-Ukrayna müharibəsi, ABŞ və Çinin ticarət əlaqələri, İsrailin 2023-cü il oktyabrın 7-dən Qəzzada HƏMAS-a qarşı həyata keçirdiyi hərbi əməliyyat kimi davam edən geosiyasi və ticari gərginliklər ön plana çəkilib.
Sammitin “gözlənilməz” üslubu ilə tanınan Donald Trampın ABŞ-də yenidən prezident seçilməsindən dərhal sonra keçirilməsi faktı ABŞ və Çin arasında kommersiya rəqabəti və Rusiya-Ukrayna müharibəsinin nəticələri kimi mövzularda müzakirələrə də yer açıb.
Ərdoğanın gündəmində Qəzza var idi
Türkiyə Respublikasının prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan da G20 Liderlər Zirvəsi üçün Braziliyada olub. İclas ərəfəsində sıx diplomatik görüşlər keçirən Ərdoğan Çin prezidenti Si Cinpin, Hindistanın Baş naziri Narendra Modi, Fransa prezidenti Emmanuel Makron, İtaliya Baş naziri Ciorcia Meloni və Almaniya kansleri Olaf Şolts kimi liderlərlə görüşlər keçirib.
Ərdoğanın 2023-cü il oktyabrın 7-dən bəri iştirak etdiyi bütün toplantılarda olduğu kimi G20 Liderlər Zirvə toplantısındakı açıqlamaları və ikitərəfli görüşlərində də Qəzzada davam edən hərbi əməliyyatlar öz izini qoyub. Ərdoğan sammitin son günündə mətbuat mənsublarının suallarını cavablandırarkən deyib: “İsrailin Qərb dövlətlərinin dəstəyi ilə bölgəmizdə törətdiyi dövlət terrorunun bəşəri qiyməti günü-gündən artır. Bizim təşəbbüslərimiz nəticəsində G20 Liderlərinin Bəyannaməsində Qəzza ilə bağlı sərt bəyanatlar yer aldı”.
Bu açıqlama Qərb dünyasının Qəzzadakı hərbi əməliyyatları dəstəklədiyini bir daha ortaya çıxarsa da, Türkiyənin təşəbbüsü olmadan Qəzza kimi bir məsələnin bəyannaməyə salınması ilə bağlı tərəddüdlərin olduğunu da ortaya qoyub. Beynəlxalq ictimaiyyəti İsrailə qarşı hərəkətə keçməyə çağıran Ərdoğan bəyanatlarında Türkiyənin həm Fələstin məsələsində, həm də Taxıl Dəhlizi kimi regional məsələlərdə fəal və konstruktiv rolundan, qlobal ticarətə, enerji təhlükəsizliyinə və davamlı inkişafa verdiyi töhfədən, eləcə də humanitar böhranlara müdaxiləyə verdiyi dəstəkdən geniş bəhs edib.
Ərdoğan sammitin əsas mövzusuna uyğun olaraq qlobal idarəçilikdə islahatların aparılmasının vacibliyini vurğulayıb. Ərdoğan xüsusilə illərdir təbliğ etdiyi “Dünya 5-dən böyükdür” devizi ilə vurğuladığı kimi, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) və BMT Təhlükəsizlik Şurasının yeni çoxqütblü dünya nizamında problemlərin həlli yollarını tapmaq üçün daha funksional və bacarıqlı mexanizmlərə çevrilməsinin zəruriliyini bir daha qeyd edib.
Ərdoğan sammitdən sonra mətbuata açıqlamasında bildirib: “BMT Təhlükəsizlik Şurası BMT-yə üzv olan 193 ölkənin hüquqlarını və hüquqi problemlərini nəzərə almaq əvəzinə, yalnız 5 daimi üzvün maraqlarını prioritetləşdirən və bu 5 ölkəyə xidmət edən elitar struktura çevrilib”. Türkiyə prezidenti bu açıqlamaları ilə tənqidlərini bir daha təzələyib.
Yekun bəyannamədə nə deyilir?
Sammitin yekun bəyannaməsində G20 liderləri Ukraynaya dair “hərtərəfli, ədalətli və davamlı sülhü təşviq edən bütün müvafiq və konstruktiv təşəbbüsləri” dəstəklədiklərini bildiriblər və Rusiyadan bəhs etmədən “ərazi əldə etmək məqsədilə gücdən istifadəni və ya hədələməni” pisləyiblər.
Bəyannamədə həmçinin ABŞ-nin irəli sürdüyü, HƏMAS-ın əlində saxladığı bütün əsirlərin azad edilməsi müqabilində müharibənin daimi dayandırılmasını tələb edən BMT qətnaməsinə uyğun olaraq Qəzzada “hərtərəfli” atəşkəs elan edilməsinə çağırış edilib. Bundan əlavə, bəyannamədə Fələstin bölgəsindəki “fəlakətli humanitar vəziyyətdən dərin narahatlıq” ifadə olunub.
BMT-də islahatlara ehtiyacın olması ilə yanaşı, Afrika, Asiya-Sakit Okean, Latın Amerikası və Karib hövzəsi kimi az təmsil olunan və ya təmsil olunmayan region və qrupların təmsilçiliyini yaxşılaşdırmaq üçün BMT Təhlükəsizlik Şurasının genişləndirilməsi çağırışı da daxil edilib.
Nəticə etibarilə G20 kimi sammitlər qlobal iqtisadiyyat, siyasət və bəşəriyyətə aid məsələlərə barışdırıcı və fədakar yanaşma ilə həll yolları təklif etsə də, təkliflərin hər zaman hərəkətə çevrildiyini söyləmək çətindir.
Lakin qeyd etmək lazımdır ki, istər siyasi, istərsə də iqtisadi maraqlarını ən yüksək səviyyədə müdafiə edən həm Qlobal Cənub, həm də Qlobal Şimal ölkələrindən bu maraqlardan əl çəkərək, beynəlxalq ictimaiyyətin ümumi maraqları istiqamətində addımlar atacağını gözləmək real siyasətdən uzaqdır.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
