2023-cü ildə əməliyyatlarda əhəmiyyətli artım müşahidə olunub. Bu əməliyyatlar PKK-nın logistika və mobillik imkanlarını pozmaq və təşkilatın fəaliyyətini məhdudlaşdırmaq məqsədi daşıyır. Yeni hərbi bazaların yaradılması və mövcud bazaların gücləndirilməsi bu strategiyanın mühüm tərkib hissəsidir. Ancaq bəzi bölgələrdə əməliyyatlar zamanı ekoloji və logistik maneələr ortaya çıxır ki, bu da Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin mübarizəsini çətinləşdirir.
Bununla belə, İraqda təkcə hərbi əməliyyatlar deyil, həm də mühüm diplomatik və siyasi hadisələr baş verir. Türkiyənin Kürdüstan Demokratik Partiyası (KDP) və Kürdüstan Vətən İttifaqı (KVİ) ilə əlaqələri PKK ilə mübarizədə mühüm rol oynayır. KDP ilə Türkiyə arasındakı sıx əlaqələr əməliyyatların effektivliyini artırarkən, KVİ-nin münasibəti və Süleymaniyyə bölgəsini PKK-nın sığınacaq kimi istifadə etməsi Türkiyə üçün narahatlıq mənbəyidir. KVİ lideri Bafel Təlabaninin həm İraq PKK strukturu, həm də Suriya PKK strukturu ilə yaxın münasibəti dəfələrlə gündəmə gətirilib.
Bölgədəki daxili siyasi dinamika da dolayısı ilə Türkiyənin əməliyyatlarına təsir edir. İraq mərkəzi hökuməti ilə İraq Kürdüstan Regionu (İKR) arasındakı əlaqələr PKK ilə mübarizədə mühüm amildir. Türkiyənin İKR ilə əməkdaşlığı PKK-nın fəaliyyət sahəsini daraldarkən, mərkəzi hökumətin münasibəti və daxili siyasi münaqişələr keçmişdə əməliyyatların effektivliyini məhdudlaşdırıb.
Şimali İraqdakı hərbi əməliyyatlar da humanitar və mülki təsirlərə səbəb olur. Mülki əhalinin qorunması, əməliyyat və münaqişə vəziyyətinin yerli əhaliyə lazım olduğundan daha çox təsir etməməsi regional təhlükəsizlik və davamlı həll üçün vacib məsələlərdir.
2024-cü ildəki inkişaflar
Türkiyənin İraqdakı hərbi əməliyyatlarının gələcəkdə necə formalaşacağı bölgədəki təhlükəsizlik dinamikası və siyasi proseslərdən asılıdır. Türkiyənin qarşıdakı illərdəki strateji hədəfləri PKK-nı tamamilə zərərsizləşdirmək və İraqın şimalında daimi təhlükəsizlik mühitini təmin etməkdir. Bu çərçivədə Türkiyənin əməliyyat taktika və strategiyasında bəzi dəyişikliklərin edilməsi gözlənilir.
Son aylarda baş verən hadisələr Türkiyə, İraq və İKR arasında PKK ilə mübarizədə əməkdaşlığa səbəb olub. 2024-cü il yanvarın 23-də Türkiyə Milli Kəşfiyyat İdarəsinin (MİT) rəhbəri İbrahim Kalın bu vəzifədə ilk rəsmi səfərini İraqa etdi. Kalın bu səfər zamanı İraq prezidenti Əbdüllətif Camal Rəşid, İraqın Baş naziri Məhəmməd Şiə əl-Sudani, şiə və sünni qrupların nümayəndələri və türkmənlərlə görüşüb. Görüş zamanı terrorla mübarizədə əməkdaşlıq, inkişaf yolu və Qəzza məsələsi müzakirə edilib.
Bir neçə gün sonra yenidən İraqa gedib və bu dəfə Ərbildə təmaslar edib. Bu səfərin əsas mövzusu PKK ilə mübarizə olub. Burada xüsusilə Talabani ilə PKK arasındakı əlaqələrlə bağlı narahatlıq ifadə edilib. Martın 15-də Türkiyə xarici işlər naziri Hakan Fidan, milli müdafiə naziri Yaşar Gülər və MİT rəhbəri İbrahim Kalın İraqda keçirilən təhlükəsizlik sammitində iştirak ediblər. Bu görüşdən sonra İraq mərkəzi hökuməti PKK-nı qadağan olunmuş təşkilat elan edib.
Bu inkişaflar həm də “İnkişaf Yolu” çərçivəsində araşdırılmalıdır. “İnkişaf Yolu” layihəsi həm Türkiyə, həm KDP, həm də İraq mərkəzi hökuməti üçün strateji bir layihədir. Onun həyata keçirilməsi hər üç aktor üçün kritik əhəmiyyətə malik olduğundan, “İnkişaf Yolu” üçün təhlükə yaradan strukturlar hər üç aktorun düşmənidir. PKK bu nöqtədə əsas təhlükə kimi nəzərdən keçirilir. PKK-nın İraqda qadağan edilməsindən bir ay sonra Türkiyə ilə İraq mərkəzi hökuməti arasında “İnkişaf Yolu” layihəsi çərçivəsində müqavilələr imzalanıb.
Digər tərəfdən, KDP ilə əməkdaşlığın davam etdirilməsi və İKR-in PKK-ya dəstəyinin azaldılması əməliyyatların uğuru üçün kritikdir. İraq mərkəzi hökumətinin bu prosesdə hansı rolu oynayacağı Türkiyənin bölgədəki strategiyasına təsir edə bilər. Mərkəzi hökumətin Türkiyə ilə əməkdaşlığı PKK-nın fəaliyyət sahəsini daha da daralda bilər.
Gələcək proqnozlar
Regional dinamika Türkiyənin əməliyyatlarının gedişatını şərtləndirən mühüm amillərdən biridir. ABŞ və İranın bölgədəki təsiri Türkiyənin strategiyasına birbaşa təsir edir. İsraillə İran arasında artan gərginlik regionda “İnkişaf Yolu”nun həyata keçirilməsində və terrorizmlə mübarizədə çətinliklər yaradacaq. İranın öz maraqlarını qorumaq üçün ata biləcəyi addımlar Türkiyənin prosesi idarə etməsini çətinləşdirə bilər.
Türkiyənin İraqdakı hərbi əməliyyatları müxtəlif çətinliklər və imkanlar təqdim edir. Gözlənilən problemlərə ətraf mühit şəraiti, maddi-texniki problemlər və PKK-nın mümkün uyğunlaşmaları daxildir. Bununla belə, Türkiyə üçün mühüm imkanlar da var. Bölgədə təsirini gücləndirmək, PKK ilə daha effektiv mübarizə aparmaq və regional sabitliyi təmin etmək Türkiyənin strateji hədəflərindəndir.
Bölgədəki terrorçular ilk gündən Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin Mətin dağındakı bazasını hədəfə alırlar. Nəhayət, 23 dekabr hücumunda 6 nəfər, 12 yanvar hücumunda isə 12 nəfər şəhid oldu. Əslində bu baza PKK üçün həyati təhlükə yaradır. Kilid bağlanarsa və mümkün Qara əməliyyatı başlasa, yəqin ki, Mətin bazası Türkiyə tərəfindən logistika mərkəzi kimi istifadə olunacaq. Eyni zamanda PKK-nın hazırda təmizlənməkdə olan Metina düşərgələri ilə Avaşin, Qəndil və Hakurk düşərgələri arasındakı xətt kəsiləcək.
Digər tərəfdən, Türkiyə PKK-nı tamamilə zərərsizləşdirmək və regional sabitliyi təmin etmək üçün hərtərəfli və çoxşaxəli strategiya qəbul edir. Bu strategiya regiondakı aktorlarla əməkdaşlığı gücləndirmək və PKK-nın fəaliyyət sahəsini daraltmaq məqsədi daşıyır.
Bunun nəticəsidir ki, Türkiyənin İraqdakı hərbi əməliyyatları regional təhlükəsizliyin təmin edilməsi, milli təhlükəsizliyin qorunması və regionun inkişafı baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu əməliyyatların qarşıdakı illərdə necə formalaşacağı Türkiyənin bölgədəki strateji hədəflərinə çatmaq imkanından asılı olacaq. Türkiyə hərtərəfli və çoxşaxəli strategiya ilə bölgədəki təhlükəsizlik dinamikasını formalaşdırmağa davam edəcək.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
