Rusiyanın enerji infrastrukturunu bombaladığı dövrdə Ukrayna ordusu raketdən müdafiə sistemləri çatışmazlığı yaşayarkən, Kiyevin hücumlardan müdafiə olunmasına kömək edən “Patriot” sistemləri diqqət mərkəzində olub. “Phased Array Tracking Radar for Intercept on Target” (Patriot) ABŞ inventarındakı ən qabaqcıl Hava Hücumundan Müdafiə (HHM) sistemlərindən biri hesab edilən mürəkkəb “yer-hava” raketdən müdafiə sistemidir.
MIM-104 “Patriot” raket sisteminin ilkin istehsalına 1980-ci ilin sentyabrında başlanılıb. ABŞ ordusu ilk “Patriot” batereyasını 1982-ci ilin mayında işə saldı. Sistem 1980-ci ilin sentyabrında tam istehsala daxil olaraq, kütləvi istehsala keçdi. MIM-104 “Patriot” raket sistemi 1960-1970-ci illərdə ABŞ-nin “Raytheon” müdafiə şirkəti tərəfindən hazırlanıb.
Sistem əvvəlcə zenit sistemi kimi dizayn edilib, daha sonra ballistik və qanadlı raketləri, başlıqsız sursatları və təyyarələri vurmaq üçün təkmilləşdirilib. Mobil raketdən müdafiə sistemi adətən güclü radardan, idarəetmə stansiyasından, enerji generatorlarından, buraxılış qurğularından və köməkçi dəstək vasitələrindən ibarət olur.
Onun imkanları yerləşdirilmiş önləyicinin növündən asılı olaraq dəyişir. Önləyici gələn raketi vurmaq məqsədilə ona doğru buraxılan raketə verilən addır.
PAC-2 önləyicisi partlama-parçalanma döyüş başlığına malik olarkən, PAC-3 raketi qabaqcıl “vur-öldür” texnologiyasından istifadə edir. “Patriot” sistemi PAC-2, PAC-3 və PAC-3 “Missile Segment Enhancement” (MSE) daxil olmaqla, MIM-104 “Patriot” raketinin müxtəlif variantlarından istifadə edir. Bu raketlər təyyarələri, qanadlı raketləri və ballistik raketləri vurmağa qadirdir.
“Patriot” sistemi üç növ buraxılış qurğusundan istifadə edir: M901, M902 və M903. Bu buraxılış qurğuları 4-ə qədər PAC-2 raketi və ya 16-ya qədər PAC-3 raketi daşıya bilər. Sistem hədəfləri aşkar etmək və izləmək üçün AN/MPQ-53, AN/MPQ-65 və ya AN/MPQ-65A radar dəstlərindən istifadə edir. Bu “Phased array” tipli radarlar müşahidə, monitorinq və nişanlanma funksiyalarını yerinə yetirir.
AN/MSQ-104 və ya AN/MSQ-132 ECS “Patriot” batareyasının idarə olunan komponentidir və raket trayektoriyalarının hesablanması, buraxılış ardıcıllığına nəzarət üçün cavabdehdir. “Patriot” sistemi müxtəlif komponentləri gücləndirmək üçün EPP-III Elektrik Stansiyasından istifadə edir.
OE-349 AMG uzaqdan idarə olunan dirəklərdə dörd antena ilə “Patriot” bölməsi üçün rabitə onurğasını təmin edir. “Patriot” sistemi yüksək mobildir və onun bütün komponentləri sürətli yerləşdirmə üçün yük maşınlarına və ya qoşqulara quraşdırılıb.
Bir “Patriot” batareyasına adətən 6-8 buraxılış qurğusu, həmçinin radar dəsti, ECS, enerji generatoru və AMG daxil olur. Hazırda “Patriot” sistemindən ABŞ, Almaniya, Yaponiya və bəzi NATO üzvləri də daxil olmaqla, 18 ölkə istifadə edir. “Patriot” sistemi kompleks və bahalı HHM həllidir və ümumi proqram xərcləri 50 milyard dollardan çox qiymətləndirilir.
Raketlər də daxil olmaqla, bir “Patriot “batareyasının dəyəri təxminən 1 milyard dollar qiymətləndirilir. Ən təkmil variant olan PAC-3 raketinin vahid qiyməti 3-4 milyon dollar civarındadır. “Patriot” sisteminin davam edən modernləşdirilməsi və saxlanması da istifadə edən ölkələr üçün əhəmiyyətli uzunmüddətli xərclər qoyur. Çox axtarılan “Patriot” sistemi bu podratçılar üçün sərfəli olduğunu sübut etdi.
“Patriot” önləmə raketlərinin istehsalı ildə 100 raket göstəricisində sürətlə artır. Hər bir raketin təxminən 4 milyon dollara başa gəldiyini nəzərə alsaq, bu, yalnız bir silah sistemi üçün illik satışda 400 milyon dollar potensial artım deməkdir. “Patriot” raketini idarə edən sensoru istehsal edən “Boeing” şirkəti istehsal gücünü 30%-dən çox artırır.
“Patriot”dan başqa, digər tanınmış müdafiə sistemləri arasında uçuşun son mərhələlərində qısa, orta və orta mənzilli ballistik raket təhdidlərinin qarşısını almaq və məhv etmək üçün nəzərdə tutulmuş Terminal Yüksək Hündürlük Ərazi Müdafiəsi (THAAD) yer alır. Cənubi Koreyada yerləşdirilib.
Quru Əsaslı Orta Mənzilli Müdafiə Sistemi (GMD) uzun mənzilli ballistik raketləri uçuşun orta mərhələsində tuta və məhv edə bilər.
İdarəetməsi Təkmilləşdirilmiş “Patriot” Raketi (GEM-T):
Bu modernləşdirmə yeni bir başlıq və aşağı səsli bir osilatorun (oscillator) əlavə edilməsini ehtiva edir və axtarış başlığının aşağı radara görünmə sahəsi olan hədəflərə qarşı həssaslığını artırır. GEM-T raketi “havadan nəfəs alan”, qanadlı və ballistik raketləri məhv etmək üçün PAC-3 raketini tamamlayan modernləşdirilmiş qabiliyyəti təmin edir.
“Patriot” Raket Seqmentinin İnkişafı (MSE):
Bu modernləşdirmə yeni qanad dizaynı və daha güclü raket mühərrikini ehtiva edir, raketin performansını və effektivliyini artırır.
“GhostEye” Radarı:
Bu modernləşdirmə “GhostEye” radarını AN/MPQ-53 və AN/MPQ-65/65A kimi digər radarlarla inteqrasiya etməklə, sistemin imkanlarını artıracaq və İnteqrasiya edilmiş Hava və Raket Hücumundan Müdafiə Döyüş İdarəetmə Sistemini (IBCS) dəstəkləyəcək. Tam “Patriot” batareyası bir saatdan az müddətdə quraşdırıla bilər. Sistem son dərəcə mobildir, modulyardır, tez bir zamanda yerləşdirilə və tətbiq edilə bilər.
Bu sürətli yerləşdirmə qabiliyyəti “Patriot” sisteminin əsas xüsusiyyətlərindən biridir və onu müxtəlif hərbi əməliyyatlar üçün effektiv HHM həllinə çevirir. “Patriot” batareyasını qurmaq və idarə etmək üçün təxminən 90 hərbi qulluqçu tələb olunur. Ancaq döyüşdə batareyanı idarə etmək üçün döyüşə nəzarət stansiyasında cəmi 3 hərbi qulluqçu tələb olunur.
Bu, sistemin yüksək avtomatlaşdırma və mobilliyə malik olduğunu, nisbətən kiçik bir komanda tərəfindən tez bir zamanda yerləşdirilə və idarə oluna biləcəyini göstərir. AN/MPQ-53, AN/MPQ-65 və AN/MPQ-65A variantlarını özündə birləşdirən “Patriot” radar dəsti 150 km-dən çox mənzilə malikdir. “Patriot” PAC-2 və PAC-3 raketləri 43 mildən (70 km) çox mənzilə malikdir. “Patriot” sistemi 15-20 km-lik (9-12 mil) ərazini ballistik raket təhdidlərindən müdafiə etməyə qadirdir.
İdarəetməsi Təkmilləşdirilmiş “Patriot” Raketi (GEM-T) kimi son təkmilləşdirmələrin sistemin müdafiə sahəsini 10-20 kvadrat kilometrdən təxminən 50-100 kvadrat kilometrə qədər artırdığı bildirilir. Xülasə, “Patriot” radarı 150+ km kimi çox uzun mənzildəki hədəfləri aşkar edə və izləyə bilir, raketlərin özlərinin isə 43 mildən çox mənzili var.
Son sistem yeniləmələri ilə ballistik raket təhlükələrinə qarşı ümumi müdafiə sahəsi əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirilib. “Patriot” sistemi qısa mənzilli ballistik raketlərə (SRBM-lər) və orta mənzilli ballistik raketlərə (MRBM-lər) qarşı effektivdir. O, bu təhdidləri təxminən 43 mil (70 km) məsafədə zərərsizləşdirə bilər. “Patriot” sistemi öz mənzili daxilində qanadlı raketləri də vura bilir. Ancaq qanadlı raketlərə qarşı effektivliyi radarın onları effektiv aşkar etmək və izləmək qabiliyyəti ilə məhdudlaşır. Sistemin radarı məhdud mənzilə sahibdir, radioelektron əks tədbirlərə (ECM) və qarışdırmaya qarşı müdafiəsiz ola bilər.
“Patriot” sistemi uzun mənzilli ballistik raketləri (LRBM-lər) və ya qitələrarası ballistik raketləri (ICBM-lər) vurmaq üçün nəzərdə tutulmayıb. Bu təhdidlər Quru Əsaslı Orta Mənzilli Müdafiə (GMD) sistemi kimi fərqli müdafiə sistemi tələb edir. İdarəetməsi Təkmilləşdirilmiş “Patriot” Raketi (GEM-T) və Aşağı Səviyyəli Hava və Raketdən Müdafiə Sensoru (LTAMDS) kimi “Patriot” sisteminə edilən son yeniləmələr sistemin qabiliyyətlərini təkmilləşdirib.
GEM-T raketi sistemin müdafiə sahəsini artırır, LTAMDS radarı isə 360 dərəcə əhatə dairəsi və təkmilləşdirilmiş qarışdırma müqaviməti təklif edir. Dağlıq ərazi “Patriot” radarının pilotsuz uçuş aparatları və ya qanadlı raketlər kimi alçaqdan uçan hədəfləri aşkar etmək qabiliyyətini məhdudlaşdıra bilər. Radarın siqnalı təpələr və dağlar tərəfindən bloklana və ya dağıdıla bilər ki, bu da bu mühitlərdə onun effektivliyini azalda bilər.
Yerin əyriliyi də radarın alçaqdan uçan hədəfləri aşkar etmək qabiliyyətini məhdudlaşdıra bilər. Radarın siqnalı Yer səthinin ətrafında əyilə bilər və bu da çox aşağı hündürlükdə hədəfləri aşkarlamağı çətinləşdirir. “Patriot” raketləri olduqca bahalıdır, hər bir PAC-3 raketinin qiyməti təxminən 3 milyon dollardır. Bu, xüsusilə təhlükənin yüksək olduğu və sürətli müdaxilə ehtiyacının kritik olduğu yaşayış məntəqələrində aparılan müharibə ssenarilərində böyük raket inventarının saxlanmasını çətinləşdirə bilər.
ABŞ ordusu “Patriot” sistemini ən azı 2040-cı ilə qədər saxlamağı planlaşdırır və onun imkanlarını təkmilləşdirmək üçün modernləşdirmə səylərini davam etdirir.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
