ABŞ-ın iddialı yardım siyasəti
Bu paket, hər şeydən əvvəl, Bayden administrasiyası dövründə ABŞ-nin iddialı hərbi yardım siyasətinin növbəti təzahürüdür. Bayden vəzifəyə gələndə dünyanı avtoritar rejimlərə və demokratiyalara böldü və ABŞ-nin demokratiyalara bağlılığını yenilədi. Buradakı məntiq, diskursda rejim tipləri arasında fərq olsa da, böyük güc rəqabətində status-kvonu dəyişdirəcək hərəkətlərə qarşı ABŞ-nin çəkindirici iradəsini vurğulamaqdır. ABŞ ilk növbədə Rusiyanın Ukraynaya hücumunun qarşısını almamağı seçdi. Kiyev süqut etmədikdən sonra ABŞ Ukraynaya ciddi hərbi dəstək verməyə başladı. Bununla belə, bu yardımın artan qiyməti Tayvanda oxşar ssenarinin baş verməsinin qarşısını almaq üçün motivasiya yaradır.
Bayden administrasiyası bu paketi aylar əvvəl Konqresin təsdiqinə təqdim etsə də, uzun müddət heç bir nəticə əldə edilmədi. Paket Senatda və Nümayəndələr Palatasında bəzi Respublikaçı üzvlər tərəfindən ABŞ-nin öz sərhəd təhlükəsizliyi ilə bağlı kifayət qədər tədbir görmədiyi səbəbi ilə müzakirə edilirdi. Bu baxımdan sözügedən yardım paketi ABŞ-nin daxili siyasəti üçün bir materiala çevrilmişdi.
Son illərdə ABŞ-nin xarici siyasəti daha çox daxili siyasət müzakirələrinə səbəb olub. Bu vəziyyətin bir çox səbəbi müzakirə olunsa da, əsas səbəb kimi ABŞ-nin bir növ “təhlükəsiz” mühitdə hərəkət etməsi göstərilə bilər. Birləşmiş Ştatlar beynəlxalq təhlükəsizlik məsələlərində daha az təzyiq hiss edir, çünki onun mövcudluğu üçün həyati təhlükə yarada biləcək başqa rəqib qütb yoxdur. Bu, daxili siyasətə xarici siyasətə daha çox təsir etmək üçün imkan yaradır. Əks halda, ani və ciddi təhlükəsizlik təhdidləri steril daxili siyasi müzakirələri alt-üst edərdi.
Mübahisəli sahələr
İsrailə yardım məsələsində ABŞ-də ciddi fikir ayrılığı yoxdur. Tayvan Çinlə rəqabətin bir hissəsi olduğu üçün respublikaçıların bu məsələdə ciddi etirazları yoxdur. Bununla belə, Ukrayna məsələsi kifayət qədər mübahisəlidir. Əslində, sonuncu paketdəki yardımın böyük hissəsi Ukraynaya gedir. İqtisadi yükü səbəbindən Ukraynaya nə Avropa müttəfiqləri, nə də Respublikaçılar tərəfindən yardıma o qədər də dəstək yoxdur.
ABŞ-nin Ukraynaya hərbi yardımı iki hüquqi mexanizm vasitəsilə həyata keçirilir. Bunlardan biri Prezidentin Resursların Azaldılması Səlahiyyəti (PDA), digəri isə Ukraynanın Təhlükəsizliyinə Yardım Təşəbbüsüdür (USAI). PDA Prezidentə Konqresin icazəsi olmadan ABŞ ordusunun anbarından silahları fövqəladə hallarda digər ölkələrə ötürməyə icazə verir. Bu, artıq ABŞ Prezidentinə verilmiş səlahiyyət olduğundan, Konqresə bildiriş vermək kifayətdir.
PDA-dan fərqli olaraq, USAI ABŞ hökumətinə Birləşmiş Ştatlar müdafiə sənayesi şirkətlərindən yeni alışlar etmək və Ukraynaya hərbi dəstək vermək imkanı verir. Son paketdə Ukraynaya verilən dəstəyin 6 milyard dolları USAI çərçivəsində olacaq. Bu dəstək əsasən uzunmüddətli döyüş ehtiyaclarını ödəmək üçündür. Digər tərəfdən, paketin 23 milyard dollarlıq hissəsi PDA çərçivəsində əhatə olunacaq.
Ukraynaya hərbi yardımın əhəmiyyətli bir hissəsi PDA çərçivəsində həyata keçirilib. Lakin bu vəziyyətin ABŞ ordusunun döyüş hazırlığı tələblərini təhdid edəcək səviyyəyə çatacağından ehtiyat edilirdi. Ötənilki hücumdan istənilən nəticənin əldə olunmaması və şərq torpaqlarında müharibənin kilidlənməsi Ukrayna üçün daha çox silah və sursata ehtiyac yaratdı. Bu nöqteyi-nəzərdən Ukraynaya verilən silahları ordu ehtiyatlarından əvəz etmək üçün ayrıca fond lazım idi. PDA çərçivəsində paketin bu 23 milyard dollarlıq hissəsi bunu əhatə edəcək. Deməli, bu pul birbaşa Ukraynaya getməyəcək.
Bu mənada demək lazımdır ki, ABŞ-nin hərbi yardımının həm də iqtisadi siyasəti var. Xüsusilə Ukraynaya edilən yardım sayəsində 37 ştatda ABŞ-nin müdafiə sənayesi infrastrukturuna da töhfə verilir. Əslində, demokratlar respublikaçıların “vergilərimiz xarici ölkələrə gedir” ritorikasına qarşı “bu yardım əslində ABŞ iqtisadiyyatını qidalandırır” ritorikasını önə çəkirlər. Çünki silah sifarişləri və tenderlər iş və investisiya imkanları yaradır və bir çox sahələrdə sənayeyə canlandırıcı təsir göstərir. Bəzi dairələr bunu hətta ABŞ müdafiə sənayesi üçün böyük stimul fürsəti kimi qiymətləndirirlər. Təbii ki, bu yanaşmanın ABŞ cəmiyyətini xarici hərbi yardıma inandırmaq məqsədi daşıdığını vurğulamaq lazımdır.
Nəticədə Bayden administrasiyası Ukrayna, İsrail və Tayvan kimi ölkələrə yardımı öz dostları və rəqibləri üçün mühüm siqnal kimi görür. Bayden müttəfiqlərinə ABŞ-nin köməyə gələcəyini bildirir, rəqiblərinə isə bir növ gələcəyə hesablanmış hədə-qorxu gəlir. Lakin bu rəqiblərin ABŞ üçün həyati təhlükə yarada biləcək gücə malik olmaması həm də daxili məsələlərin ABŞ-nin xarici siyasətinə daha da təsir göstərməsinə zəmin yaradır.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
