Xüsusilə hərbi mənada qarşılıqlı addımların yaratdığı müsbət atmosfer var. İraq ordusunun ölkənin şimalında terror təşkilatı PKK tərəfindən təhdid altında olan Dəhük şəhərinə hərbi qulluqçu yerləşdirməsi və İraq hökumətinin PKK-nı “qadağan olunmuş təşkilat” olaraq təyin etməsi bu müsbət atmosferi daha da gücləndirdi.

Qazan-qazan strategiyası

İraqın atdığı addımların fonunda orta və uzunmüddətli perspektivdə iki ölkə arasında münasibətləri gücləndirə biləcək “ortaq maraqlar” var. Bunlar iqtisadi qazanclar, alternativ ticarət və enerji yollarının tikintisi, müdafiə sahəsində əməkdaşlıq kimi sıralana bilər. Əvvəla, ticarət və enerji sütunlarında iki əsas layihə Türkiyə və İraq üçün son dərəcə strateji əhəmiyyətə malikdir.

Bunlar Fav Limanı və İnkişaf Yolu Layihəsidir. İraqın Bəsrə şəhərində inşa edilən Fav Limanının Yaxın Şərqin ən böyük konteyner limanı olacağı gözlənilir. İnkişaf Yolu Fav Limanını Avropa ilə birləşdirən marşrutu təmin edəcək. İraqın cənubundan Türkiyəyə birləşdiriləcək 1200 kilometrlik avtomobil və dəmir yolu xətti ilə Fars körfəzi birbaşa Türkiyə üzərindən Avropa bazarına çıxa biləcək. Hər iki layihənin 2029-cu ildə tam fəaliyyətə başlaması gözlənilir.

Limanın həqiqətən qlobal ölçü qazanması üçün Fav Limanı və Türkiyənin ehtiyacı İraq və Türkiyə arasındakı münasibətlərin yeni ölçüsünü kifayət qədər yaxşı ümumiləşdirir. Ona görə də demək olar ki, İraq tərəfi müəyyən olunmuş proseslər çərçivəsində İnkişaf Yolunu tamamlamaq üçün Türkiyə ilə sıx əməkdaşlığa ehtiyacı olduğunun fərqindədir. Bu nöqtədə İnkişaf Yolunun Fav Limanına əlavə edəcəyi strateji əhəmiyyəti daha yaxşı anlamaq üçün Çin nümunəsi verilə bilər. İnkişaf Yolunun Çinin Avropaya çatma müddətini Qırmızı dəniz-Süveyş kanalı marşrutu ilə müqayisədə 20-25 gün qısaltması gözlənilir.

Qlobal ticarət həcmində əhəmiyyətli paya malik olan Çinə və digər aktorlara təklif oluna biləcək bu cür imkanlar İnkişaf Yolunu regional layihədən daha çox edir. İraq Türkiyənin iştirakı olmadan həyata keçirilə bilməyən İnkişaf Yolu üçün münasibətlərin yeni bir ölçüyə daşınmalı olduğunun fərqindədir. Hər iki layihənin Türkiyənin dünya ticarət həcmində payını artırmaq imkanlarını nəzərə alan Türkiyə də İraqın atdığı addımlara müsbət cavab vermək istəyir.

İraq üçün yeni inkişaf prosesi

Avtomobil və dəmir yolları ilə tikiləcək 1200 kilometrlik İnkişaf Yolunun tikintisi İraqın inkişafı üçün “bir sıra imkanlar” yarada bilər. Bu marşrut fəaliyyətə başlamazdan əvvəl birinci mərhələdə inşa edilməsi üçün sözügedən marşrutun təhlükəsizlik təhdidlərindən təmizlənməsi lazımdır. Ona görə də layihə İraq tərəfinə PKK və İŞİD kimi terror təşkilatlarını bölgədən təmizləmək üçün daha konkret addımlar atmağa imkan verəcək. Bu, çox yaxın perspektivdə asan və mümkün bir proses kimi görünməsə də, təhlükəsizlik təhdidlərinin aradan qaldırılması istiqamətində atılan hər addım İraq coğrafiyasını daha yaşana bilən hala gətirəcək.

Digər tərəfdən, xüsusilə layihə marşrutu boyunca işsizliyin yüksək olduğu şəhərlərdə yeni məşğulluq imkanları yaranacaq. Yeni milli və beynəlxalq sərmayələrlə İŞİD-in məhv edilməsindən sonra şəhərlərin yenidən qurulması əhəmiyyətli dərəcədə sürətlənəcək. İşsizliyin və şəhərlərin yenidən qurulmasının İraq cəmiyyətinin əsas problemləri olduğunu nəzərə alsaq, bu vəziyyətin əhəmiyyəti daha aydın görünür.

İraq dövlətinin terror təşkilatı İŞİD-ə qarşı zəfər elan etməsindən 7 il keçməsinə baxmayaraq, Mosul, Kərkük, Diyalə və Səlahəddin kimi şəhərlərin əhəmiyyətli bir hissəsində infrastruktur və üst tikililəri bərpa etmək mümkün olmayıb. İraq Türkiyə ilə əməkdaşlıq edərək, Fav Limanı və İnkişaf Yolunu 2029-cu ildə tam gücü ilə işləyə biləcək bir vəziyyətə gətirəcək, bu da bu şəhərlərin sürətli bir inkişaf prosesinə daxil olmasına və İraq cəmiyyətinə yeni iş sahələri təklif etməsinə imkan verəcək.

Türkiyə tez-tez vurğulayır ki, ortaq maraqların istənilən səviyyəsinə çatmaq üçün İraq mərkəzi hökuməti öz ərazisi daxilində mütləq suverenliyi qoruyub saxlaya bilməlidir. Buna görə də İraq ərazisində mövcud olan terror təşkilatlarının İraq təhlükəsizlik qüvvələri tərəfindən məhv edilməsi əsas məsələ kimi qarşıya çıxır. Lakin bunun istəkliliklə yanaşı, hərbi imkan və qabiliyyət tələb etdiyi də açıq bir reallıqdır. İraq terror təşkilatı PKK ilə mübarizədə konkret addımlarla ciddi iradə nümayiş etdirərsə, Türkiyənin İraq ordusunun modernləşdirilməsinə verdiyi töhfələrə yolun açılacağını gözləmək olar.

2021-ci ildə bu mənada bəzi inkişaflar oldu. O dövrdə Türkiyə Müdafiə Sənayesi Komitəsinin (MSK) sədri İsmail Demir Bağdadda İraq MSK sədri Məhəmməd Derraci ilə görüşüb və Türkiyədən İraqa texnologiya transferi ilə bağlı razılığın əldə edildiyini bildirib. Yenə həmin il İraqın ozamankı müdafiə naziri Cuma İnad Türkiyədən “Bayraktar TB2”, 12 ədəd T129 “Atak” helikopteri və 6 ədəd də Pilotsuz Uçuş Aparatına (PUA) qarşı müdafiə sistemi almaq təşəbbüsü ilə çıxış etdiklərini bildirib.

Bu tarixdən sonra dəfələrlə müdafiə sənayesi sahəsində qarşılıqlı axtarışlar davam etsə də, konkret nəticə əldə etmək mümkün olmayıb. Türkiyəyə sonuncu dəfə 2023-cü ilin oktyabrında səfər edən İraqın müdafiə naziri Sabit Məhəmməd Abbasi Türkiyənin milli müdafiə naziri Yaşar Güler ilə görüşündə müdafiə sənayesi sahəsində əməkdaşlıq məsələlərinin müzakirə edildiyini vurğulayıb.

Müdafiə sənayesi sahəsində əməkdaşlıqda və ortaq təhdidlərə qarşı İraq ordusunun modernləşdirilməsində iki ölkə arasında əlaqələr hələ də istənilən səviyyəyə çatmayıb. Yalnız qarşılıqlı ümumi maraqlar inkişaf etməyə başlayanda arzu olunan addımlar konkretləşə bilər. Fav Limanı, İnkişaf Yolu, terror təşkilatı PKK-ya qarşı əməkdaşlıq, müdafiə sənayesi kimi gündəm maddələri hər iki ölkənin xeyrinə olacaq yeni mövzuları gündəmə gətirə bilər.

Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Ramazan bayramından sonra İraqa geniş çərçivəli səfəri zamanı bununla bağlı daha konkret əsaslarla addımlar atması təəccüblü olmayacaq.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az