Türkiyə 2016-cı ildən bu yana Suriya və İraqdan qaynaqlanan təsirləri aradan qaldırmaq üçün Aralıq dənizindən İrana qədər uzanan xətt boyunca idarəetmə qurulana qədər terror təşkilatlarından təmizlənmiş təhlükəsizlik dəhlizi yaratmağı hədəfləyir. Bundan əlavə, Türkiyə qanuni idarəetmələr təhlükəsizliyi təmin etmək gücünə çatana qədər yaratdığı bu dəhlizin yerli müttəfiqlər tərəfindən idarə olunmasını istəyir.
Türkiyənin terrorla mübarizə strategiyaları
Türkiyənin sərhədi keçən terror təşkilatı PKK ilə mübarizəsinin hərbi və diplomatik ayaqları var. Hərbi baxımdan sərhədyanı hərbi əməliyyatlar, hava əməliyyatları, zərbə yönümlü və məhdud hədəf əməliyyatları seçilir. Suriya və İraq coğrafi və əhali quruluşu baxımından fərqlidir və terror təşkilatı PKK-nın bu iki ölkədə olması fərqli xüsusiyyətlərə malikdir. Buna görə də Türkiyə hər iki ölkədə fərqli hərbi taktika və strategiyalar təyin etdi.
Suriya sərhədi düz ərazidir və sərhəd xətti boyunca əhali sıx yaşayır. Ona görə də Suriyada şərtlər yerinə yetirildikdə, Türkiyə genişmiqyaslı quru əməliyyatları ilə təşkilatın ərazi nəzarətinə son qoyur və PKK-nın yaratdığı inzibati strukturları aradan qaldırır. Əvəzində yerli qüvvələrə əsaslanan alternativ inzibati və təhlükəsizlik strukturları yaradılır. Əslində Suriya sərhədində təhlükəsizliyin təmin edilməsi istiqamətində görülən işlərin əhəmiyyətli bir hissəsi hərbi əməliyyatlardan sonra normallaşma və yenidənqurma işlərindən ibarətdir. Quru əməliyyatı üçün şərtlərin yerinə yetirilmədiyi hallarda təşkilatın rəhbərliyini və gəlir mənbələrini hədəf alan təsir yönümlü əməliyyatlar mütəmadi olaraq həyata keçirilir.
İraq sərhədi isə dağlıq coğrafiyadır və sərhəd xətti boyunca çox məhdud yaşayış məntəqəsi var. Türkiyə İraqın şimalında terror təşkilatı PKK-nın yerləşdiyi əraziləri təmizləyir, kritik nöqtələrdə müvəqqəti hərbi bazalar qurur, təşkilatı Türkiyə ərazisinə sızma imkanından məhrum etməyə çalışır. Bu əməliyyatların keçmişdən fərqi terror təşkilatı PKK-dan təmizlənən ərazilərin təşkilatın geri dönməsinə imkan verməyəcək şəkildə nəzarətə götürülməsidir.
İraq və Suriyada müxtəlif münasibətlər qurulur
Türkiyənin Suriya və İraqda terror təşkilatı PKK ilə mübarizəsinin diplomatik ayağı hərbi əməliyyatların müvəffəqiyyəti, davamlılığı və legitimliyi baxımından kritik əhəmiyyətə malikdir. Türkiyənin Suriya və İraqda öhdəsindən gəlməli olduğu yerli və xarici aktorlar fərqlidir. Türkiyə İraqdakı Bağdad və Ərbil administrasiyalarının dəstəyini almağa çalışır. Türkiyənin yüksək səviyyəli xarici siyasət və təhlükəsizlik rəsmilərinin İraqa son desant əməliyyatlarını bu kontekstdə nəzərdən keçirmək olar.
Son danışıqlar nəticəsində terror təşkilatı PKK ilə mübarizədə Bağdadla əməkdaşlıqla bağlı mühüm addımlar atılıb. Bağdad rəhbərliyi PKK-nı terror təşkilatı kimi tanımır. Bununla belə, Bağdadın ilk dəfə terror təşkilatı PKK-nı qeyri-qanuni təşkilat kimi qəbul etməsi müsbət haldır. Terror təşkilatına qarşı Türkiyə ilə əməkdaşlıqla bağlı Ərbil administrasiyasında ikili münasibət müşahidə olunur. İraq Kürdüstan Regionunun (İKR) tərkibindəki Kürdüstan Demokratik Partiyası (KDP) qanadı terror təşkilatı PKK-nı öz suverenliyinə təhlükə olaraq görməyə başlayıb.
Bundan əlavə, Ərbil administrasiyası Türkiyə ilə daha yaxından işləməyə nisbətən razıdır. Lakin Kürdüstan Vətənpərvərlər Birliyinin (KVB) nəzarətində olan Süleymaniyyə qanadı Ərbildən tam əks münasibət göstərir. KVB terror təşkilatı PKK-ya qarşı əməkdaşlıqdan imtina etməklə yanaşı, güclü olduğu yerlərdə təşkilata yer yaradır. Bundan əlavə, KVB İraq və Suriyada təşkilatı dəstəkləyir. Buna görə də İraqın şimalına hərbi hərəkətin Süleymaniyyədə terror təşkilatı PKK-nın varlığına qarşı təsir yönümlü əməliyyatı əhatə edəcəyi ehtimal edilir. Digər tərəfdən, Türkiyə birbaşa həmsöhbət olmasalar da, Amerika Birləşmiş Ştatları (ABŞ) və İranın irəli sürdüyü etirazları və əks addımları nəzərə almalıdır.
Suriyada terror təşkilatı PKK ilə mübarizənin diplomatik tərəfində Rusiya, ABŞ, İran və Suriya rəhbərliyi ilə danışıqlar aparılır. Türkiyə Astana Prosesində tərəfdaşı olan Rusiyanın da qatqısı ilə Dəməşqlə dialoq prosesini başlatdı və PKK/YPG-yə qarşı əməkdaşlıq istədi. Suriya administrasiyası ilə danışıqlar sürətlə getsə də, heç bir nəticə əldə edilməyib. Buna baxmayaraq, Türkiyə Suriyada terror təşkilatı PKK-ya qarşı əməliyyatlarını mütəmadi olaraq davam etdirir. Bu əməliyyatlar ilk növbədə PKK/YPG-nin hərbi infrastrukturunu zəiflətmək və iqtisadi gəlir mənbələrini məhdudlaşdırmaq məqsədi daşıyır. Türkiyə Suriya rəhbərliyini də müntəzəm əməliyyatlar vasitəsilə terror təşkilatı PKK-ya qarşı onunla əməkdaşlığa məcbur edir. Çünki bu əməkdaşlığa nail olmaq mümkün olmasa, Türkiyənin yaxın keçmişdə olduğu kimi birtərəfli hərbi əməliyyatlar keçirməsi qaçılmaz görünür.
Türkiyəni terrorla mübarizədə nə gözləyir?
Suriya rəhbərliyi, Rusiya, ABŞ və İran Türkiyənin belə bir addım atma ehtimalından qorxur və dörd ölkə də Türkiyəni razı sala biləcək alternativ həll yolları axtarışlarını davam etdirir. Bu nöqtədə ABŞ terror təşkilatı SDG/YPG-ni PKK-dan təmizləməyə və mövcud strukturu Türkiyənin qəbul edə biləcəyi çərçivəyə yerləşdirməyə çalışır. Lakin bu, Türkiyə üçün mümkün həll modeli deyil. SDG/YPG-yə dəstəyin artmaqda davam etdiyi bir mühitdə ABŞ-nin niyyətlərinə dair şübhələr artır. Türkiyənin ikinci variantı Suriyada Rusiya ilə əməkdaşlıqdır. Hazırda bu variant Türkiyə üçün daha ağlabatan və real görünür.
Bu ssenari Ankara-Dəməşq dialoq prosesinin irəliləməsini tələb edir. Bunun üçün Dəməşq qəbuledilməz ilkin şərtlərdən əl çəkməli və daha real zəminə çəkilməlidir. Buna nail olmaq üçün iki addım var. Birincisi, Rusiyanın Dəməşqə göstərəcəyi diplomatik təzyiq, ikincisi isə Türkiyənin hər cür şəraitdə terror təşkilatı PKK/YPG ilə mübarizəsini davam etdirməsidir. Bu baxımdan şiddəti zaman-zaman artmaqda davam edən terror təşkilatı YPG-yə qarşı Türkiyənin təsir yönümlü əməliyyatları böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bundan əlavə, Türkiyə bu əməliyyatlarda terror təşkilatı YPG ilə hərəkət edən Suriya rejimi ünsürlərini hədəfə almaqdan çəkinmir.
Türkiyənin İraqda PKK-ya qarşı mübarizəsinin ən çox ehtimal olunan yaxın gələcək ssenarisi yeni hərbi əməliyyatdır. Əslində Türkiyə 2017-ci ildən bəri bir-birinin davamı kimi xarakterizə edilə bilən bir sıra hərbi əməliyyatlar həyata keçirib. Bununla belə, mümkün hərbi əməliyyatın coğrafi hədəfinin daha kritik və əhatə dairəsinin daha geniş olmasını gözləmək olar. Bağdadla bu yaxınlarda aparılan danışıqlar nəticəsində “birgə əməliyyat mərkəzi”nin yaradılması qərara alınıb. Burada ağıla gələn sual Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin (TSQ) İraq ordusu ilə birgə əməliyyat keçirməsi ehtimalının olub-olmamasıdır, lakin bu, hələlik optimist bir gözlənti ola bilər.
Buna baxmayaraq, TSQ-nin İraqdakı hərbi əməliyyatlarını İraqla koordinasiyalı şəkildə həyata keçirməsi və ən azından kəşfiyyat məsələsində əməkdaşlıq etməsi əməliyyatın uğuru və legitimliyi baxımından kritikdir. İraq ordusu potensialına və iradəsinə görə terror təşkilatı PKK-ya qarşı birbaşa döyüşməyə meylli olmaya bilər. Lakin sonrakı mərhələlərdə terror təşkilatı PKK-dan təmizlənmiş bölgələrə qanuni yerli qüvvələrin yerləşdirilməsi həm İraq rəhbərliyinin, həm də Türkiyənin təhlükəsizlik problemlərinin həlli üçün ortaq zəmin yarada bilər.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
