Türkiyə layihəyə daxil deyil. Oktyabrın 7-dən etibarən HƏMAS-ın İsrailə qarşı hücumlarından sonra beynəlxalq mətbuatda Yaxın Şərqdə vəziyyətin gərginləşməsinin səbəblərindən birinin ABŞ-Hindistan razılaşmasının uğursuzluğu olduğu barədə yazılar dərc olunub. Oktyabrın 12-də məlum olub ki, Rusiya və Azərbaycan Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizi ilə bağlı prinsipial razılığa gəliblər.

Azərbaycan-İran yeni körpüsünün təməlqoyma mərasimi olub və Bakı bəyan edib ki, İran ərazisindən keçməklə, Naxçıvanla əlaqə yaradıla bilər. Sonra Prezident İlham Əliyev bildirdi ki, Ağbənd-İran-Culfa keçidi Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizinə xidmət göstərəcək. Yəni Rusiyanın Azərbaycan ərazisində İranla iki əlaqə imkanı olacaq. Rusiyanın artıq bir şaquli əlaqəsi var, bu, Xəzər dənizidir.

İkincisi Qazaxıstan-Türkmənistan-İran xəttində yaradılır. Əgər Azərbaycan dəhlizi reallığa çevrilərsə, bu isə demək olar ki, obyektiv olarsa, o zaman Rusiya İranla üçüncü şaquli əlaqəyə sahib olacaq. Hələlik bir nəqliyyat yolu işə salınıb. Bu, Mərkəzi Asiyanı Türkiyəyə, onun vasitəsilə də Avropa İttifaqı ölkələrinə birləşdirən Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yoludur. Bu xətt Çinə də xidmət göstərəcək.

Ermənistan ərazisindən keçməli olan Fars körfəzi-Qara dəniz kommunikasiyasının yaradılması isə utopik ideya olaraq qalır. İkinci xətt, yəni Türkiyə-Mərkəzi Asiya istiqaməti də Zəngəzurdan keçməlidir. Beləliklə, Zəngəzur dəhlizini geosiyasi rəqabət və kanal proqramlaşdırmasının ümumi mənzərəsindən ayırmaq və yalnız Ermənistan-Azərbaycan, Ermənistan-Türkiyə və ya Ermənistan-Rusiya münasibətləri çərçivəsində nəzərdən keçirmək mümkün deyil.

Problem çox dərindir, cəlb olunan qüvvələr təsirlidir ki, Bakı və İrəvan, yaxud İrəvan və Ankara, hətta Moskva və Ankara ortaq məxrəcə gəlsinlər. Təbii ki, nəzəri cəhətdən bu layihə bütün tərəflərin maraqları ilə üst-üstə düşə bilər, lakin İrəvanda Hindistan və ABŞ üçün hansı marşrutun daha üstün və ya uyğun olduğunu, yaxud Rusiyanın niyə Azərbaycan vasitəsilə də İranla əlaqə saxlamağa vasitəçilik etdiyini praktiki olaraq proqnozlaşdıra bilmirlər.

İran və Türkiyə ərazisi vasitəsilə Avropa ilə əlaqə yaratmaq və Mərkəzi Asiyadan yan keçmək Çin üçün üstünlük verilən variant deyil? Yaxud Çin Zəngəzur marşrutu ilə hansı həcmdə yük daşımalarını həyata keçirə bilər? Bakıda BMT-nin Mərkəzi Asiya Ölkələrinin İqtisadiyyatları üçün Xüsusi Proqramının iştirakçı ölkələrinin sammiti keçirilib və Gürcüstanın Baş naziri fəxri qonaq qismində iştirak edib.

“Orta dəhliz” logistikasının rəqəmsallaşdırılmasının yol xəritəsi qəbul edilib. “Orta dəhliz” deyilən dəhliz Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu xəttidir. Sammit iştirakçılarından heç biri Zəngəzur layihəsi barədə danışmayıb. Ehtimal etmək olarmı ki, bu, Ermənistana ünvanlanmış eyhamdır? O mənada ki, geosiyasi əhəmiyyət kəsb edən kommunikasiyalar bu dəfə də Ermənistandan yan keçə bilər və hər şey olduğu kimi qalacaq.

Aqil Məmmədov
Ordu.az