“Alphabet Inc.” çətiri altında fəaliyyət göstərən və təxminən 1 trilyon dollarlıq bazar dəyəri ilə dünya nəhəngləri arasında yer alan “Google” başda Amerika Birləşmiş Ştatları (ABŞ) olmaqla bir çox Avropa İttifaqı (Aİ) ölkəsinin antiinhisar iddiaları ilə üzləşir. ABŞ-də keçmiş Prezident Donald Trampın dövründə çox çətin günlər keçirən “Google” hazırkı Prezident Co Bayden dövründə də müəyyən məsələlərlə bağlı pozuntulara görə məhkəmələrə məruz qalır. Eyni şəkildə, bəzi Aİ ölkələri də “Google”a qarşı müxtəlif iddialar qaldırır.

Kiber dünyada böyük gücə malik olan “Google”a qarşı açılan bu iddiaların tək bir səbəbi yoxdur. Lakin dövlətlərin ən böyük əsaslandırması əsasən milli təhlükəsizlikdir. Bəzən istifadəçilərinin şəxsi məlumatlarını qeyri-qanuni yollarla əldə edən və kommersiya maraqları üçün istifadə edən “Google”a qarşı açılan digər iddiaların mövzusu onun sektordakı “inhisarçı” münasibəti ilə bağlıdır. Ancaq bütün bu məhkəmələrə baxmayaraq, “Google” eyni siyasətini davam etdirir və görünür, sahib olduğu güclə dövlətlərə meydan oxuya bilir.

“Rəqəmsal baron” “Google” gücünü haradan alır?

Dünyanın ən böyük axtarış sistemi kimi tanınan “Google” milyardlarla istifadəçisi ilə kiberməkanda limitsiz məlumat saxlayır. İstifadəçilərinin şəxsi məlumatlarını əldə etməklə yanaşı, müxtəlif maşın öyrənmə alqoritmləri tərəfindən yaradılan istifadəçiyə məxsus məlumatlar “Google”a əvəzolunmaz bir xüsusiyyət verir. Bütün bu dəyərlərə nəzər saldıqda “Google”un dünya hökumətləri və istifadəçiləri üçün əhəmiyyəti aydın görünür.

Rəqiblərindən çox daha təkmil və daha intensiv səviyyədə məlumatları emal edən “Google” bəzən istifadəçilərinin məlumatlarını üçüncü tərəflərlə paylaşa bilir. Şirkətin əldə etdiyi məlumatlar olduqca müxtəlifdir. Şirkət istifadəçinin axtarış sistemində nə axtardığı, alış-veriş saytlarında hansı məhsulları satın aldığı, “YouTube”da hansı videolara baxdığı, xəritələr tətbiqi vasitəsilə haralara, hansı intensivlikdə hansı vasitə ilə getdiyi kimi məlumatlardan ibarət böyük ölçülərdə informasiya əldə edir. Bundan əlavə, “Google” öz “Android” əməliyyat sistemi ilə işləyən cihazlardan hər cür şəxsi məlumatları əldə edə bilər.

Bütün bu böyük məlumatları saxlamaq və emal etməklə, “Google” xüsusi olaraq istifadəçiləri üçün “fərdiləşdirilmiş” məzmun və orijinal həllər hazırlayır. Buna uyğun olaraq, məsələn, xüsusi alqoritmlər istifadəçinin keçmiş axtarışlarına və məlumatlarına əsasən axtarış sistemində hansı nəticələrin və xidmətlərin ön plana çıxarılacağını müəyyən edir.

Bütün bu xüsusiyyətlər sayəsində “Google”un əldə etdiyi güc bütün digər rəqiblərini geridə qoyur. Yəni axtarış sistemlərinin qlobal miqyasda reklam gəlirlərinin demək olar hamısını “Google” əldə edir. “Google”un reklam gəlirlərinə görə lider olmasının digər səbəbi də “YouTube” kimi nəhəng video məzmun platformasına sahib olmasıdır.

Digər şirkətlər rəqabət apara bilmir

Uzun illərdir ki, “Google”un rəqibləri axtarış sistemi, video məzmun platforması və e-poçt xidmətləri kimi öndə olduğu sahələrdə onunla ilə rəqabət apara bilmir. Təqdim etdiyi pulsuz xidmətlər, praktik istifadə və zəngin məzmuna görə dünyada milyardlarla insan “Google”a üstünlük verir. Bu gücü əlində saxlayan “Google” başqa şirkətlərə özü ilə rəqabət aparmağa imkan vermir.

“Google”un qlobal arenadakı gücünü nəzərə alsaq, görünür ki, reklam gəlirləri çox vacib bir mənbədir. Bu resurs “Google”un demək olar ki, bütün xidmətlərini istifadəçilərə pulsuz təklif etməsini asanlaşdırır. Bu halda istifadəçilər zəngin məzmunlu və istifadəsi asan “Google” məhsullarına pulsuz daxil ola bildikləri üçün rəqib şirkətlərə üstünlük vermirlər. Digər tərəfdən, “Google” reklam gəlirlərindən əldə etdiyi gəlirlə bu pulsuz xidmətləri illərlə davam etdirə bilər.

Bu zaman ağlınıza aşağıdakı sual gələ bilər: Reklam gəlirlərində azalma və ya ciddi geriləmələr olarsa, “Google” öz məhsullarını pulsuz təqdim etməyə davam edəcəkmi? Bu suala aydın cavab yoxdur. Çünki reklamlar şirkətin yeganə gəlir mənbəyi deyil. Əvvəlki illərdə “Google”un sponsorluq etdiyi məzmun və “YouTube” kimi platformalarda reklamları çox az idi. Bununla belə, həmin məhsullara pulsuz giriş o vaxt da mövcud idi. Bu vəziyyət əslində bu gün müzakirələrə başlayan istifadəçilərin şəxsi məlumatları məsələsinə işarə edir.

ABŞ və Aİ də daxil olmaqla dünyanın bir çox dövlətləri “Google”u “rəqəmsal baron” kimi təsvir edir və onun saxladığı məlumatların onlar üçün təhlükə ola biləcəyini düşünür. Bu fikirlərin əsas səbəbi “Google”un milyardlarla istifadəçisinin şəxsi məlumatlarına sahib olması və bu məlumatları tez-tez yeniləyib saxlamasıdır.

“Google” məhsullarından istifadənin əsas şərtlərindən biri şəxsi məlumatlara giriş olduğundan, hər bir istifadəçi bunu qəbul etməlidir. Dövlətlər vətəndaş məlumatlarının “Google”a ötürülməsinə və müxtəlif məqsədlər üçün şirkətin məlumat bazasında saxlanmasına milli təhlükəsizliyə təhdid kimi baxırlar. Ona görə də dövlətlər bu gün inanılmaz gücə malik olan “Google”un bu münasibətinə qarşı çıxır və müxtəlif iddialar qaldıraraq, şirkətin məsuliyyətə cəlb olunmasını və mühakimə olunmasını tələb edirlər.

Digər dövlətlər də məhkəməyə müraciət edə bilərmi?

“Google” kimi rəqəmsal nəhənglərin beynəlxalq iqtisadi gücü və onların qlobal məlumat axını və kommunikasiyasına demək olar ki, nəzarət etmək qabiliyyəti bir çox dövlətlər tərəfindən təhlükə kimi qəbul edilir. Özlərini dövlətlərdən üstün və nisbətən güclü görən bu “rəqəmsal imperiyalar” dövlətlərin tələblərinə də məhəl qoymaya bilər. Bu şirkətlər hər cür yerli qanuni qaydaları da gözardı edə bilər.

“Google” indiyədək onlarla məhkəmə iddiası ilə üzləşib və onlarla üzləşməyə davam edir. Daha çox ABŞ-nin açdığı məhkəmə iddialarının əsas səbəbi şirkətin lider olduğu sahələrdə rəqiblərinin qarşısını alacaq və onlara imkan verməyəcək şəkildə hərəkət etməsi, yəni sektorda rəqib şirkətlərin qazanclarını və xidmətini ədalətsiz şəkildə əngəlləməsidir. Antiinhisar məhkəmələri nəticəsində “Google” milyardlarla dollar cərimələndi və şirkət bu cərimələrin çoxunu ödəməli oldu.

Xüsusilə son illərdə “Google”a tətbiq edilən cəzalarda artım müşahidə olunur. Ötən il şirkət 4,6 milyard dollardan çox cərimələnib. “Google”a tətbiq edilən cərimələr təkcə antiinhisar işləri ilə bağlı deyil. Şirkət həmçinin istifadəçilərin şəxsi məlumatlarını qanunsuz əldə etdiyinə və real vaxt rejimində istifadəçiləri izləyə bilən proqramlardan istifadə etdiyinə görə cərimələnir.

Məsələn, bu cəzaların ən böyüyü ötən il verilib. ABŞ-nin 40 ştatının iştirak etdiyi böyük məhkəmə prosesində “Google”un istifadəçilərin yerlərini qanunsuz izləməsi ilə bağlı aparılan araşdırma nəticəsində şirkət 391 milyon dollar cərimə olunub. Bundan başqa, Aİ ölkələrində açılan iddialarda ümumilikdə 5 milyard dollara yaxın cərimə tələb olunub.

Son hadisələr göstərir ki, “Google” mövcud siyasətini davam etdirdiyi üçün yeni məhkəmələrlə üzləşəcək. İndiyədək ödənilən məhkəmə prosesləri və cərimələrin şirkəti heç bir şəkildə çəkindirməməsi bundan sonra yeni iddiaların açılacağını göstərir. Əslində, müzakirələr böyüyərsə və dünya miqyasında bir məsələyə çevrilərsə, gələcəkdə digər dövlətlər də “Google”a qarşı iddia qaldıracaqlar.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az