Əlçatmaz sülhə çevrilən Qarabağ məsələsi Cənubi Qafqazda son 3 ilin siyasi gündəmini zəbt etməkdə davam edir. Qarabağ məsələsi sadəcə olaraq iki dövlət arasında torpaq uğrunda mübarizə deyil, xüsusi məna daşıyan bir səbəbdir. Bu bölgə beynəlxalq nəhənglərin toqquşduğu ərazidir. Bu ərazi Şərqlə Qərb arasında salınan ticarət yollarının ən mühümü olan İpək Yolunun nəzarət mexanizmi, beynəlxalq geosiyasətin məhəbbəti, regional sülh və sabitliyin “Axilles dabanı”dır.
Azərbaycanın öz torpaqlarını işğaldan azad etməsi ilə yeni mərhələyə qədəm qoyan Qarabağ məsələsi geosiyasi reallığı da dəyişdi. Bu yeni reallıqda Türkiyə regional siyasətin mərkəzinə çevrilib. Qarabağ məsələsinin sülh yolu ilə həllini tapmaq üçün keçmişdə Fransa, Rusiya və ABŞ-ın da iştirak etdiyi ATƏT-in Minsk qrupu heç bir nəticə vermədən dağıldı. Hazırda yeni reallıqda Türkiyənin dəstəklədiyi Azərbaycan, daim dəstək axtaran, lakin axtardığını tapa bilməyən Ermənistan, Ermənistandan istifadə etmək istəyən ABŞ, Rusiya və digərləri var.
Ermənistan tərəfdarları arasındakı bu mübarizə Ermənistanın maraqlarını qorumaqdansa, regionda mövcudluğu qoruyub saxlayacaq aparat uğrunda mübarizəyə çevrilir. Buna görə ermənilər də, Ermənistan da onları dəstəkləyənlər tərəfindən ortada buraxılır. Sözügedən mübarizə son 30 ildə Ermənistana nəinki iqtisadi, hərbi və ya siyasi fayda gətirmədi, həm də ölkənin varlığını təhdid etməyə başladı. Ermənistan administrasiyasının bu gün Rusiyanın himayəsi altında yaşadığı bu 30 ilin itkisini kompensasiya etmək üçün həyata keçirdiyi qərbləşmə siyasəti hələlik heç bir nəticə verməyib. Bununla belə, Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyan hökuməti Qərb istiqamətində aparmağa qərarlıdır.
Qarabağın müqəddəs bir məsələ halına gətirilməsi
Azərbaycan üçün vətən olan Qarabağ əslində ermənilər üçün “müqəddəs inək” halına gətirildi. Sözügedən “müqəddəs inəy”i qurban vermək olmaz və onu qurban vermək istəyənlər ermənilər tərəfindən siyasi linç ediləcək. “Müqəddəs inək üçün öl, acından öl, hətta Ermənistanın özünü qurban ver”. Ermənistan icmasında bu sözlərin təbliğatı Rusiyanın səyi ilə quruldu. Burada Rusiyanın ən böyük səhvi yalnız təbliğatla bölgədə daimi olmağın mümkün olmadığını anlamaması idi.
Ermənistanın demək olar ki, bütün iqtisadiyyatını ruslaşdıran Rusiyanın iş dünyası və dövlət şirkətləri regionda yaşayan 3 milyonluq əhalinin rifah səviyyəsi haqqında düşünə bilmirdilər. Təbliğatın kifayət etməyəcəyini dərk etməyən Rusiya Qərbə böyük bir “kozır” verdi. Qərbin “müqəddəs inək” təbliğatı ilə yanaşı firavan həyat vəd etməsindən sonra rusların regional taxt-tacı sarsılmağa başladı. Rusların fikrincə, elektrik enerjisinin sadə bahalaşması ilə başlayan anti-Rusiya xalq hərəkatı Ermənistanın başına qərbyönlü bir hökumət gətirdi. Hələlik Rusiyanın yaratdığı “müqəddəs inək” rusların əlində qalır, ABŞ başda olmaqla Qərb isə Rusiyanın regional təsirini azaltmaq üçün sistemli şəkildə işləməyə davam edir.
Qərbin ilk hədəfi Rusiyanın buradakı mövcudluğunu sıfıra endirmək olsa da, indiki siyasətin Qarabağ məsələsinin daimi həlli üçün səy olduğunu söyləmək olmaz. ABŞ da regionda “çıxılmaz vəziyyət siyasəti” ilə yerləşmək niyyətini gizlədə bilmir. Qərbin ermənilər üçün yaratdığı başqa bir “müqəddəs inək” var. 1915-ci il hadisələri ilə bağlı iddialarını bir növ “müqəddəs inəy”ə çevirən Qərb Türkiyə-Ermənistan düşmənçiliyini qızışdıraraq “böl-parçala-idarə et” strategiyası ilə regional siyasət yürütməyə can atır.
Dünya nəhənglərinin bu strategiyalarına uyğun gəlməyən bir neçə məsələ var: birincisi, Türkiyənin regional xarici siyasəti, ikincisi, Türkiyənin dəstəyi ilə indi daha inamlı olan Azərbaycanın xarici siyasəti və nəhayət, “müqəddəs inək” strategiyasından bezmiş Ermənistan xalqı və rəhbərliyi. Paşinyan hakimiyyəti faktiki olaraq Ermənistanı mümkün qədər müstəqil dövlət kimi müəyyən etməyə, özünün dediyi kimi ona “kadastr sənədi” verməyə çalışır. Paşinyan rusların əlindən qopardığı hakimiyyəti qorumaq üçün təyin edilmiş qəyyum kimi çıxış edir və lazım gəldikdə müflis olan şirkəti xilas edən böhran meneceri kimi özünü göstərir. Ən əsası o, idarə etdiyi ölkəni sıfırdan formalaşdırarkən həm ölkə daxilində, həm də xaricdə sərt bazarlığını davam etdirir.
Paşinyanın strategiyası
Azərbaycana məğlubiyyətini Rusiyanın uğursuzluğu kimi qələmə verən Paşinyan hökuməti Qarabağdakı hadisələrə görə Rusiyanın məsuliyyət daşımasını istəyir. Ermənistan həm Qarabağı Qərbin Azərbaycan administrasiyasına qarşı təzyiq vasitəsinə çevirməyə, həm də Rusiya ilə Azərbaycan arasında Qarabağ münaqişəsi yaratmağa çalışır.
2012-ci ildə Azərbaycanda Rusiyanın “Erkən Xəbərdarlıq Radar Stansiyası”nın bağlanması ilə Rusiyanın Azərbaycan ərazisində hərbi mövcudluğu qalmadı. Lakin Qarabağda yerləşdirilmiş sülhməramlı qüvvələrlə Rusiya Azərbaycana qayıtdı. Rusiyada yaşayan erməni diasporu və diasporun formalaşdırdığı lobbi faktiki olaraq Qarabağ məsələsinin əsas investorlarıdır. Məhz bu lobbi Rusiyada Türkiyə və Azərbaycan əleyhinə fəaliyyətlər aparır və Qarabağı ermənilər üçün “müqəddəs məsələ”yə çevirir. Beləliklə, Paşinyan hökuməti Qarabağdakı məğlubiyyətinin hesabını Rusiyaya ödətdirir və Moskvanın maraqlarını erməni maraqlarından üstün tutan Rusiyadakı erməni lobbisinə ötürür.
Qarabağ məsələsində məsuliyyət daşıyan tərəf həmişə Rusiya və Rusiyadakı ermənilər olur. Beləliklə, strateji məqsəd Türkiyə, Azərbaycan və Rusiyanı Qarabağ məsələsinin həmsöhbəti kimi önə çəkmək, Ermənistanı isə dünya ictimai rəyində, xüsusən də Qərbdə məzlum və zərərçəkmiş tərəf kimi göstərməkdir. Buna görə də Paşinyanın strateji hədəfinin Qərbin institut və təşkilatları ilə yanaşı digər dövlətlərdən də Qarabağ ermənilərinin hüquqları məsələsində daha çox səs çıxmasını təmin etmək, buradan Azərbaycana təzyiq yaratmaq, sözügedən təzyiqi də öz hakimiyyətinin diplomatik uğuru olaraq təqdim etmək olduğunu deyə bilərik. Sözügedən strategiyanı həyata keçirmək üçün Ermənistan administrasiyası Azərbaycanla təmasların aparıldığı paytaxtları şaxələndirməklə ABŞ və Avropa İttifaqının danışıqlar masası arxasında olmasını istəyir.
Paşinyan sel suyundan qaçarkən su dəyirmanının pərvanəsi ilə parçalanmaq istəmir. Ermənistanı Rusiyadan qoparıb sorğu-sualsız ABŞ-a təhvil vermək də Paşinyan üçün qəbulolunan deyil. Paşinyan və onun arxasında duran kütlə Ermənistanın millətçi kütləsidir. Ermənistanın hazırkı hökumətinin strateji planı ölkəni yeni İpək Yolu və Şimal-Cənub ticarət yollarının qovşağına çevirməkdir. Paşinyan administrasiyası Zəngəzur dəhlizindən çox, transsərhəd ticarətin açılmasını istəyir. Sözügedən açılışdan maksimum fayda əldə etmək istəyən Paşinyan hakimiyyəti başqasının nəzarətində olan (Rusiya FTX) dəhlizin Ermənistandan keçməsinə imkan vermək istəmir. Beləliklə, Zəngəzur dəhlizinin açılmasına müqavimət göstərir. Bu müqaviməti qırmağa çalışan Azərbaycan da Moskva razılaşmasını həyata keçirməyə çalışır.
Ermənistanın strategiyasını ən yaxşı oxuyan oyunçunun Azərbaycan olduğunu söyləmək olar. Yüz illərdir bu bölgədə yan-yana yaşayan bu iki xalq bir-birini çox yaxşı tanıyır. Qeyd olunan mülki diplomatiya Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən həyata keçirilir. İlham Əliyev Azərbaycanın maraqlarına uyğun strategiya aparır. Zəngəzur dəhlizini açmayan Ermənistanın üzünə Laçın yolunu bağlayan Azərbaycan bu aksiyaya vətəndaş diplomatiyası ilə başlayıb və hərbi mövcudluğu ilə buna son qoyub. Beləliklə, Azərbaycanla Ermənistan arasında şiddətli müharibə davam edir. Ermənistan məğlubiyyətdən maksimum qazanc əldə etməyə çalışdığı halda, Azərbaycan barmaq əvəzinə qol verməmək üçün özünün də qol kəsməyə hazır olduğunu göstərir. Qeyd edək ki, bu müharibədə Türkiyənin dəstəyi və Türkiyədəki siyasi sabitlik Azərbaycan üçün önəmlidir.
- Davam edən qaynar münaqişələr
ABŞ-ın əlinə keçmədən maksimum fayda əldə etmək istəyən Ermənistan Azərbaycanla apardığı sülh danışıqlarında Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıdığını bəyan etməklə yanaşı, Rusiyanın rəhbərlik etdiyi Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsindən “çıxa bilərik” mesajını da verir. Beləliklə, o, “Məni Azərbaycandan qorumayan qurumun üzvlüyündən çıxacam” mesajını verməklə, Rusiya ilə aralarındakı münaqişəni qızışdırmağa çalışır. Eyni zamanda o, həm daxildə, həm də xaricdə təbliğat aparır ki, Rusiya hərbi müqavilə ilə zəmanət verdiyi sərhəd təhlükəsizliyini təmin etmir. ABŞ-a da mesaj verən bu diskurslar Ermənistan üçün yeni qarant axtarışlarının başladığı mesajını verir.
Rusiya isə vurğulayır ki, Azərbaycanla qarşılıqlı olaraq müəyyən edilmiş sərhədlər olmadığı üçün Ermənistana hərbi dəstək mümkün deyil. O, Azərbaycanla Ermənistan arasında bağlanacaq sülh sazişinin ünvanı kimi Moskvanı deməklə ABŞ və Aİ-ni yoldan çıxarmağa çalışır. Beləliklə, davam edən sərt danışıqlar zaman-zaman sərhəd toqquşmalarına çevrilir. Bu qaynar münaqişələrin bitməsi üçün tərəflər sülh müqaviləsi imzalamalıdırlar.
Azərbaycanla Ermənistan arasında imzalar atılsa da, regionda diplomatik münaqişələrin və geosiyasi döyüşlərin bitəcəyi gözlənilmir. Regionda regional və qlobal aktorların mövcudluğunu azaltmaq və regional sabitliyi bərqərar etmək üçün Azərbaycan, Türkiyə və Ermənistan birgə hərəkət etməlidir. Bunun üçün ilk növbədə Ermənistan Rusiya və Qərbin təbliğatının yaratdığı “müqəddəs inəkləri” sıxışdırmaqla qonşuları ilə möhkəm əlaqələr quracaq xarici siyasət yaratmalıdır. Sözügedən həlledici dəyişiklik Paşinyanın rəhbərlik etdiyi seqmentin arzuladığı sürətli iqtisadi ekspansiyaya gətirib çıxaracaq. Bu açılış həm də Ermənistan üçün ən yaxşı təminat ola bilər.
Aqil Məmmədov
Ordu.az
