Müstəqillikdən dərhal sonra Türkiyə tərəfindən ilk hökumətlərarası universitet olan Əhməd Yəsəvi Beynəlxalq Türk-Qazax Universitetinin yaradılması, “Böyük Tələbə Layihəsi” çərçivəsində 1992-2012-ci illər arasında qazax gənclərinə universitetlərdə təqaüd imkanlarının verilməsi kimi konkret layihələr həyata keçirilib.

Türk Dünyasına verilən təqaüdlər hələ də Xaricdəki Türklər və Qohum Topluluqlar Komitəsi tərəfindən qorunur. Son dövrdə sərmayələrini ən çox artıran üçüncü ölkə olan Qazaxıstanla Türkiyənin Qazaxıstanla əlaqələri hər zaman yaxşı olsa da, son bir neçə ildə nəzərəçarpacaq sürət qazanıb, qarşılıqlı ticarətdə beş milyard dollarlıq limiti aşıb. Qazaxıstanda ticarət və investisiyalarla yanaşı, xalqın və gənclərin Türkiyəyə, türk seriallarına, universitetlərinə, türkcəsinə olan marağı da özünü göstərir.

Bu maraqla yanaşı, son bir neçə ildə istər dünyada, istər türk dünyasında, istərsə də Qazaxıstanda baş verən mühüm geosiyasi proseslər Türkiyə-Qazaxıstan münasibətləri arasındakı təbəqələrdə də əksini tapıb. “Covid-19” epidemiyası zamanı və ondan sonra dünya konyukturasında baş verən siyasi və iqtisadi transformasiyalar ümumilikdə Türkiyə-Türk Dünyası əlaqələrinin, xüsusən də Türkiyə-Qazaxıstan əlaqələrinin inkişafına töhfə verdi. Bu münasibətlərə təsir edən geosiyasi prosesləri bir neçə başlıq altında qeyd etmək olar.

Qlobal inkişaflar və Türk dünyası

“Covid-19” epidemiyasının bütün dünyada tədarük zəncirini məhv etməsi və iqtisadiyyatlara təsiri ilə inflyasiyanın artması həm hər bir ölkənin özünü təmin etməsi zərurətini vurğulayarkən, həm də qardaş ölkə və xalqların tarixi, dini və mədəni bağlar, “qaranlıq gündə dostlar aydın olar” sözündə yığcam şəkildə ifadə edildiyi kimi, onların bir-birinə yaxınlaşmasına səbəb olub. Bunu həm türk dünyasında, həm də ərəb dünyasında yaxından müşahidə etmək mümkündür.

1990-cı illərdə başlayan birqütblü dünyada Amerika Birləşmiş Ştatları (ABŞ) İslamı, sonra isə Çini özünə rəqib elan etdi, 2000-ci illərdə isə “Putin Rusiyası”nın bir imperiya kimi canlanması Sovet İttifaqından sonra yaranan paradiqmanı məhv etdi.

Türkiyənin 2020-ci ildə İkinci Qarabağ savaşında bütün dünyada olduğu kimi Azərbaycana qeyd-şərtsiz dəstək verməsi əvvəlcə digər türk xalqlarına, sonra isə türk dünyasındakı hökumətlərə təsir etdi. Yenə Türkiyənin həm Azərbaycanda, həm də Ukraynada müvəffəqiyyətlə sınaqdan keçirdiyi PUA kimi müdafiə sənayesindəki texnoloji istehsalları da buna töhfə verdi.

2022-ci ilin əvvəlində Rusiyanın özünün hinterlandı kimi gördüyü Ukraynaya hücumu bölgədəki türk dövlətlərində həyəcan təbili çalmasına səbəb oldu. Bu təhlükə Qazaxıstan kimi Rusiya ilə 6 min kilometrdən çox sərhədi olan və xeyli etnik rus əhalisi olan ölkələrdə daha çox hiss olundu. Çünki bir çox rusiyalı məmur və deputatların Qazaxıstanın Rusiyanın bir hissəsi olması ilə bağlı açıqlamaları burada böyük əks-səda doğurmuşdu.

Məlum olduğu kimi Türk Cümhuriyyətləri arasında Türkmənistan, Qazaxıstan və Azərbaycan kimi ölkələr neft və təbii qaz kimi mühüm enerji ehtiyatlarına malikdir. Ukrayna müharibəsindən əvvəl Şimal dəhlizindən Qazaxıstan kimi ölkələrin istehsal etdiyi enerji ehtiyatlarının ehtiyacı olan Avropa ölkələrinə ixracı Rusiya üzərindən həyata keçirilirdi. Ukraynaya hücum nəticəsində Rusiyaya qarşı tətbiq edilən sanksiyalar və bunun müqabilində Rusiyanın təbii qaz axınını kəsməsi də Xəzər Mərkəzi Dəhlizi və ya Kəmər-Yol alternativlərinin güclənməsinə səbəb oldu. Bu xətt təkcə təbii qaz və neft üçün deyil, həm də nəqliyyat və logistika, yəni “Yeni İpək Yolu” layihəsi üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Qazaxıstan siyasətində transformasiya və Türkiyə-Qazaxıstan münasibətləri

Qazaxıstandakı siyasi transformasiyalar da Türkiyə ilə münasibətlərin inkişafına öz töhfəsini verir. Çünki son bir neçə ildə Qazaxıstan siyasətində başgicəlləndirici hadisələr baş verir. 2019-cu il Qazaxıstanın siyasi tarixində mühüm dönüş nöqtəsi oldu. Ölkəni quran və 30 ilə yaxın hakimiyyətdə olan Nursultan Nazarbayev təəccüblü şəkildə vəzifələrini Kasım Jomart Tokayevə təhvil verdi.

2022-ci ilin yanvar hadisələrindən sonra daha əvvəl vəd etdiyi islahatları sürətləndirən Tokayev xalqın dəstəyini almaq üçün ilk olaraq referendumda konstitusiya dəyişikliyinə razılıq verdi. İndi o, noyabrın 20-də namizəd olduğu prezident seçkilərinə gedir. Beləliklə, o, növbəti 7 il ərzində edəcəyi islahatlar üçün xalqın razılığını almağa çalışır. Gələn ilin ilk 6 ayında parlament seçkiləri keçiriləcək.

Şübhəsiz ki, Tokayevin “Yeni Qazaxıstan” (Jana Qazaxıstan) şüarı ilə apardığı islahatlar dünya geosiyasətinin çox sıx olduğu bir vaxtda Türkiyə və digər türk dövlətləri ilə münasibətlərin yaxşılaşdırılmasını tələb edir. Çünki Tokayev Türkiyə ilə yanaşı Özbəkistan, Türkmənistan və Azərbaycanla da münasibətlərini gücləndirir.

Bu ilin yanvarında baş verən hadisələrdən sonra Tokayev ilk rəsmi səfərini may ayında Türkiyəyə etdi. Bu səfər zamanı nəqliyyat, müdafiə sənayesi, hərbi kəşfiyyat, informasiya texnologiyaları, mədəniyyət, kənd təsərrüfatı, nəqliyyat, ticarət, gömrük, ətraf mühit, təhsil, gənclər, rabitə və arxiv sahələrində əməkdaşlıq daxil olmaqla 14 saziş imzalanıb.

Bu dəfə Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Astana səfəri zamanı Türkiyə-Qazaxıstan Yüksək Səviyyəli Strateji Əməkdaşlıq Şurasının dördüncü iclası keçirilib və illik ticarət həcminin 5 milyard dolları keçən illik ticarət həcminin qısa zamanda 10 milyard dollara çatdırılması barədə qarşılıqlı razılıq əldə olunub. Ticarət, ailə və sosial xidmətlər, iş və iş həyatı, mədəniyyət, idman, səhiyyə və baytarlıq sahələrində qarşılıqlı əməkdaşlıq müqavilələri imzalanıb.

Demək olar ki, bütün nazirliklər iki ölkə arasında razılığa gəliblər. Ankarada başlayan və iki lider arasındakı səmimiyyətin simvolu olan “stolüstü tennis” diplomatiyası Astanada davam etdi. Bundan əlavə, prezident Ərdoğana Qazaxıstan tərəfindən Birinci dərəcəli Dostluq ordeni təqdim edilib.

Qazaxıstanın rəhbərliyi ilə yaradılmış Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirəni (AQEM) Türkiyənin də daxil olduğu 27 üzvdən ibarət platformadan ATƏT kimi təşkilata çevrilməsi səyləri davam edir. Məlumdur ki, iki ölkə Azərbaycan və Özbəkistanla birlikdə Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) və Orta Dəhlizin inkişafı üçün böyük səylər göstərib.

Əslində, noyabrda Səmərqənddə keçiriləcək TDT liderlərinin zirvəsi türk dövlətlərinə və Türkiyə-Qazaxıstan münasibətlərinə yeni rənglər qatacaq. 2040 Türk Dünyasına Baxış Sənədi və Orta Dəhlizinin necə həyata keçiriləcəyinə dair yol xəritəsi bu sammitdə formalaşacaq. Bütün dünyada olduğu kimi, bölgədə də, Türk dünyasında da 20 il əvvəl proqnozlaşdıra bilmədiyimiz hadisələr baş verir. Türkiyə ilə Qazaxıstan arasındakı qardaşlıq münasibətlərinin bütün türk dünyasında eyni şəkildə inkişaf etməsini arzu edirik.

Asif Cəfərov
Ordu.az