Bütün əsas maraqlı tərəflər Rusiya və Ukrayna arasındakı müharibə səbəbindən Çin-Avropa İttifaqı ticarət yollarında əhəmiyyətli pozuntulara hazırlaşır və alternativ variantları nəzərdən keçirirlər. Hal-hazırda vəziyyət olduqca qeyri-müəyyən olaraq qalır və müharibənin davam etdiyi kursdan və ya son nəticədən asılı olaraq tez dəyişən şərtlərə məruz qalır. Məsələn, Polşa, Latviya, Litva, Estoniya və Finlandiya Aİ-nin aprelin 8-də qəbul etdiyi beşinci sanksiya paketinə uyğun olaraq Rusiya və Belarusa gedən və gələn yol nəqliyyatı üçün sərhədlərini bağlayıb. Transsərhəd dəmir yolu keçidlərinin qanuni olaraq qalmasına baxmayaraq, Litva Avropa Komissiyasından Rusiyanın Kalininqrad eksklavı ilə qatar əlaqələrinin təhlükəsizliklə bağlı təsirlərini araşdırmağı xahiş edib. Daha əvvəl Avropanın dövlətə məxsus Rusiya Dəmir Yollarına qarşı sanksiyalar tətbiq etməsi Finlandiya kimi sərhəd ölkələrini Rusiya qatarlarının Aİ ərazisinə keçidini əngəlləməyə təşviq etdi və firmanın iflası ilə nəticələndi.
Bu geosiyasi və iqtisadi təlatüm Rusiya ərazisindən yan keçməklə yanaşı, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya ölkələrindən keçən Orta Dəhlizin dərk edilən strateji əhəmiyyətini xeyli artırıb. Bəzi analitiklər indiyədək Mərkəzi Asiyadan Rusiya vasitəsilə Avropaya daşınan yüklərin təxminən 10 faizinin bundan sonra Azərbaycan, Qazaxıstan və Gürcüstandan keçəcəyini proqnozlaşdırırlar. Bununla belə, keçən il şərqdən qərbə yükdaşıma həcmlərində kəskin artım olub, (təkcə Rusiya üzrə dəmir yolu ilə 1,5 milyon iyirmi fut ekvivalent vahidə (TEU) çatıb), – bu, təkcə alternativ yollardan deyil, həm də müxtəlif alternativ nəqliyyat vasitələrindən istifadə etməyi zəruri edir. Orta Dəhliz üzrə konteyner daşımaları 2017-2021-ci illər arasında 2,8 dəfə artaraq 25.000 TEU-ya çatıb. Təbii ki, bu rəqəmlər Çin-Aİ ticarətinin yalnız kiçik bir hissəsini təşkil edir. Həqiqətən, 2021-ci ildə Çin və Avropa arasında 75 milyard dollar dəyərində mal daşıyan 1,46 milyon konteyner qatarla daşınıb. Beləliklə, təsadüfi deyil ki, Avropa-Qafqaz-Asiya ilə əlaqəli Nəqliyyat Dəhlizində (TRACECA) iştirak edən Avrasiya ölkələri hazırda infrastrukturun genişləndirilməsini müzakirə edirlər. Türkiyə bu marşrutun ildə 600 milyard dollara qədər ticarət aparmasına icazə vermək və Orta Dəhlizi inkişaf etdirmək üçün Qazaxıstanla da konkret addımlar atmağa hazırlaşır.
Orta Dəhliz marşrutlarından istifadənin intensivləşdirilməsi, o cümlədən, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə tərəfindən bir neçə il əvvəl reallaşdırılan Bakı-Tbilisi-Qars (BTQ) dəmir yolundan istifadəni artırmağı vəd edir. Bakı, Aktau, Türkmənbaşı, Samsun, Poti və Batumi kimi müasir infrastruktura malik Xəzər və Qara dəniz limanlarının mövcudluğu Azərbaycanda beynəlxalq yük daşımalarını artırmağa imkan verən mühüm elementlərdən biridir. Bununla yanaşı, Azərbaycan və Gürcüstan arasında sərhəd-keçid məntəqələrinin infrastrukturunun və imkanlarının artırılması üçün konkret layihələr həyata keçirilir.
2020-ci ilin payızında Azərbaycan ordusu tərəfindən Qarabağın azad edilməsi, sonradan Azərbaycan və Ermənistan arasında uzunmüddətli sülh üçün artan imkanlar və bununla əlaqədar olaraq Türkiyə-Ermənistan münasibətlərinin tədricən normallaşması, Cənubi Qafqaz boyunca uzun müddət dayanmış iqtisadi əlaqələrin və tranzit dəhlizlərinin yenidən açılacağına regionda inamı artırıb. 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsinə son qoyan üçtərəfli (Azərbaycan-Ermənistan-Rusiya) sazişinə əsasən Zəngəzur dəhlizinin açılması (Azərbaycanın əsas hissəsini onun Naxçıvan anklavı ilə fiziki cəhətdən birləşdirən) strateji baxımdan Cənubi Qafqaz regionunu Körfəz, Cənub-Şərqi və Mərkəzi Asiya, Çin və və Avropa ilə birləşdirməyə imkan verən yeni şərait yaradacaq.
Oxşar mülahizələr Azərbaycan və İranı Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonu ilə Azərbaycanın Naxçıvan bölgəsi arasında İran ərazisindən keçməklə yeni kommunikasiya əlaqələrinin yaradılmasına dair anlaşma memorandumu imzalamağa sövq edib. Bu məqsədə nail olmaq üçün tərəflər Araz çayı üzərində avtomobil və dəmir yolu körpülərinin, o cümlədən rabitə və enerji təchizatı infrastrukturunun tikintisini planlaşdırır. Avrasiyadan şərq-qərb nəqliyyatının şimal seqmentlərində mövcud siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik məhdudiyyətlərini nəzərə alaraq, Azərbaycan, İran və Türkiyə üzərindən belə yeni inkişaf edən tranzit əlaqələri beynəlxalq yükgöndərənlər üçün getdikcə daha perspektivli görünəcək.
Nəhayət, Qazaxıstan, Azərbaycan və Gürcüstan daha geniş Orta Dəhlizin mühüm seqmentini təşkil edəcək Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun (TİTR) inkişaf etdirilməsində maraqlıdırlar. Xüsusilə, üç tərəfdaş regionda yerli yükgöndərənlər üçün vahid tariflər təyin etmək istəyir. Ümumiyyətlə, bu marşrutun yükdaşıma potensialı 10 milyon ton və ya 200 min konteyner olaraq qiymətləndirilir. Bundan əlavə, postsovet məkanında qeyri-sabit geosiyasi və iqtisadi vəziyyət fonunda Qazaxıstan öz ərazisindən keçən alternativ marşrutların genişləndirilməsi üzərində işləyəcəyini və ölkənin tranzit və nəqliyyat potensialının yaxşılaşdırılması üçün əlavə tədbirlər görəcəyini rəsmən bəyan edib.
Mövcud darboğazlara və tutum məhdudiyyətlərinə baxmayaraq, şərq-qərb yükdaşımalarının növbəti illərdə Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya üzrə əhəmiyyətli dərəcədə genişlənəcəyi gözlənilir. Bununla belə, Aİ, Çin və Yaponiya da daxil olmaqla əsas maraqlı tərəflər nəqliyyat potensialında bu artımı təşviq etmək üçün bu tranzit ölkələrdə həm fiziki, həm də qeyri-maddi (hüquqi, tənzimləyici və s) infrastrukturun gücləndirilməsinə töhfə verməlidirlər. Bu cür dəstək təkcə şərq-qərb ticarətini gücləndirmək üçün deyil, həm də Avrasiyanın mərkəzində regiondaxili iqtisadi əlaqələrin inkişafına kömək etmək üçün həyati əhəmiyyət kəsb edə bilər.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
