Ermənistanın mövcud atom elektrik stansiyası nüvə fəlakətinə çevrilə bilər – ANALİZ

2020/09/00-43-1600686981.jpg
Oxunub: 7977     17:23     14 Yanvar 2021    
Ermənistan hökuməti enerji sektorunda sadəcə nöqsanlara yol vermir, eyni zamanda zehni geriliyin xüsusiyyətlərini göstərir.

Belə ki, Ermənistan hökuməti yeni bir nüvə elektrik stansiyasının (AES) inşası üçün yeni bir yol xəritəsi hazırlamaq və dərhal icrasına başlamaq əvəzinə, 2019-cu ilin sonunda ictimai müzakirəyə çıxarılan “Ermənistan Respublikasının Enerji Sektorunun İnkişafına dair Strateji Planı (2040-cı ilə qədər)” sənəd layihəsində mövcud AES-in fəaliyyətinin 2036-cı ilə qədər uzadılması ehtimalından danışırdı. Bu yanaşma üçün analitik əsas böyük ehtimalla ABŞ Beynəlxalq İnkişaf Agentliyinin dəstəyi və “Enerji Tədqiqat İnstitutu” QSC tərəfindən hazırlanmış “2020-2036-cı illər ərzində ən aşağı xərclə Ermənistanın enerji sisteminin inkişaf planı” sənədinə daxil edilmiş təhlildir. Sənədə görə, mövcud AES-in 2032 və ya 2036-cı ilədək uzadılması müvafiq olaraq 150 və 300 milyon ABŞ dolları hesabına başa gələ bilər.

Zəka geriliyininin təzahürü № 1

Strateji sənədlər heç bir ciddi texniki araşdırma aparmadan AES-in işləmə müddətinin 2026-cı ildən sonra uzadılması, xüsusən də bu sənədlərdən dövlətin enerji strategiyasını hazırlamaq üçün istifadə edildikdə dərəcələmə təklif etməməlidir. Ermənistandakı mövcud AES-in 1975-ci ildə istifadəyə verildiyi, 1988-ci ildə bağlanıldığı və 1995-ci ildə yenidən istismara verildiyi xatırlanmalıdır. Hazırda istismar müddətinin növbəti dəfə 2026-cı ilə qədər uzadılması işləri davam edir.

Həm də nəzərə alınmalıdır ki, dünyada nüvə elektrik stansiyasının qorunması, ikiqat təkrar istismarı, istismar müddətinin dəfələrlə uzadılması təcrübəsi yoxdur. Əgər belə bir təcrübə varsa, xahiş edirik, ictimaiyyətə bu barədə məlumat versinlər.

Faktiki olaraq, Ermənistanla yanaşı region da sınaq meydanına çevrilib. AES kimi strukturlarda ən vacib şey təhlükəsizlikdir və bu kimi strukturların ömürləri sonsuza qədər uzadıla bilməz. Burada təhlükəsizlik səviyyəsində bir azalma, yaxud riskin bir qədər azalması halında heç bir kompromis həll yolu tətbiq edilməməlidir.

Mövcud materialların araşdırılması göstərir ki, Ermənistanın indiki hakimiyyət orqanları bunu başa düşmürlər, onların fəaliyyəti bütün bölgənin tam radioaktiv zəhərlənmə riski yaradır. Bütün bunların motivlərindən biri də elektrik enerjisi tarifinin artırılmaması üçün populist istəklərdir. Elektrik enerjisi tarifinin artırılmaması yeni böyük miqyaslı sərmayə qoyulması halında qaçılmaz ola bilər və bu normal bir prosesdir. İqtisadiyyatı inkişaf etdirmək haqqında düşünürlər, bunun nəticəsində istehlakçıların gəlirləri artacaq, nəticədə elektrik enerjisi tariflərinin artması istehlakçılar üçün də əlçatan olacaq. Halbuki erməni səlahiyyətlilər iqtisadiyyatı inkişaf etdirmək əvəzinə tarifləri süni şəkildə aşağı səviyyədə saxlamağa çalışırlar, bu da yalnız enerji sektorunun maddi qabiliyyətinə qarşı deyil, həm də ciddi təhlükəsizlik təhdidləri yaradır.

Zəka geriliyininin təzahürü № 2

Ermənistandakı növcud AES-in istismar müddətini 2026-cı ildən sonra uzatmağın mümkün olmadığı ortaya çıxarsa və buna şübhəmiz yoxdur, Ermənistan nə edəcək? 2026-cı ilin sonunadək istismardan çıxarılması üçün beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən bir çox təzyiq (haqlı təzyiq) olacağına 100% əminik. Bu vəziyyətdə, ən azı 6 il ərzində yeni bir AES tikintisi üçün heç bir şey edilməyəcəyi ortaya çıxacaq. Gücündən asılı olmayaraq, layihədən istismara verilməsinə qədər yeni AES-in inşası isə ən azı 10 il çəkir. Bu cür mürəkkəb kompleks investisiya proqramlarının böyük riskləri var və həmişə qrafikdən geri qalır. Daha ətraflı məlumata ehtiyacı olanlar üçün sizə “Flamanvil” (Fransa) və “Olkiluto-3” (Finlandiya) nüvə stansiyasının tikintisindəki gecikmələri izləməyinizi məsləhət görürük. Fransada tikinti ilə bağlı 5 il əvəzinə 17 il, Finlandiyada 5 il əvəzinə 16 il vaxt sərf edilib. Unutmayın ki, Fransa dünyada nüvə enerjisi sahəsində böyük təcrübəyə sahib qabaqcıl ölkələrdən biri hesab olunur. Podratçılar təcrübəli və dünyaca məşhur “EDF” və “Areva” şirkətləridir.

“Ermənistan Enerji Sektorunun Strateji İnkişaf Planı” layihəsinin icra cədvəlinin 1.3-cü bəndində aşağıdakılardan bəhs olunur: “Ermənistan AES-in ikinci enerji blokunun istismar müddətinin 2026-2036-cı illər üzrə uzadılması işlərinin həyata keçirilməsi”. Bu açıq şəkildə strategiya layihəsinin istismar müddətinin yalnız mövcud AES-in 2026-cı ildən sonra təhlükəsiz işləməsi ehtimalı əsaslandırıldığı təqdirdə uzadılması barədə müddəasına ziddir.

Burada mütləq aydınlığa ehtiyac var, istismar müddətinin növbəti uzadılması dövrü qeyd edilməlidir.

Zəka geriliyininin təzahürü № 3

“2020-2036-cı illər ərzində ən aşağı xərclə Ermənistanın enerji sisteminin inkişaf planı”na əsasən, yeni AES, ən aşağı xərclə elektrik enerjisi təchizatı ssenarilərinin bir hissəsi hesab olunmur. Bu belə ola bilər, ancaq iki fəlakətli səhvə yol verilib.

Birincisi, yeni AES bloklarının mümkün versiyaları, Rus-Çin CNP modelləri və Kanadanın CANDU versiyası kimi bazarda geniş istifadə olunan bir çox texnologiyanı əhatə etmir.

İkincisi, hələ yaxşı sınaqdan keçməmiş texnologiyalar olan, kifayət qədər baha olan kiçik modul bloklara böyük üstünlük verilir. Bu səbəbdən araşdırma ssenarilərinə yenidən baxılması lazımdır. Nüvə enerjisinin hər bir ssenarinin dəyəri/endirimli xərcləri hesablanarkən qiymətləndirilə və nəzərə alına biləcək digər heç bir faydası nəzərə alınmır.

Zəka geriliyininin təzahürü № 4

Strateji sənədə görə, ən azı 6 milyard dollara başa gələcəyi təqdirdə Ermənistanın yeni AES-i necə maliyyələşdiriləcək? Bunun dövlət zəmanəti ilə kredit və dövlət büdcəsi ilə maliyyələşdirilməsi mümkün deyil. Sadəcə özəl investisiyaların cəlb edilməsi variantlarının nəzərdən keçiriləcəyini xatırlatmaq da kifayət deyil. Özəl investisiya qoyuluşunda belə dövlət zəmanətinə ehtiyac var. Elektrik enerjisinin tam həcmi üçün heç bir zəmanət yoxdursa, heç kim yeni elektrik gücünə investisiya yatırmır. Sözdə “merchant” stansiyaları xaricində demək olar ki, bu qayda bütün dünyada qüvvədədir. Özəl investorlar üçün təminatlar da dövlət borcuna daxildir.

Hal-hazırda, strategiyanın bu hissəsi bir sağlıq-tost deyiminə bənzəyir. Ermənistanın yeni AES layihəsinin 2028-ci ildə istifadəyə verilməsinin mümkün ola bilməsi üçün günü sabah işlərə başlanılacağını düşünsək, (bu, demək olar ki, mümkün deyil), o zaman hansı vəsait hesabına həyata keçiriləcək? Əgər Ermənistanın ümumi dövlət büdcəsinin yaxın 6 ildə 20 milyard dolları keçəcəyinin çətin olduğunu və illik iqtisadi artımın ən az 5-6% olduğu halda dövlətin əlavə borc imkanlarının 5 milyard dollar civarında məhdud olduğunu düşünsək, o zaman nəzərdə tutulan bu 6 milyard məbləğ haradan əldə etmək mümkün olacaq? Nə baş verir? Belə çıxır ki, bütün Ermənistanın dövlət borcu və dövlət büdcəsinin əhəmiyyətli bir hissəsi bu proqrama yönəldiləcək? Yenə deyirik, özəl investorlar da dövlət borcu hesab olunan dövlət zəmanətini tələb edəcəklər.

Zəka geriliyininin təzahürü № 5

Ermənistan Enerji və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin ləğv edildiyini, bu səlahiyyətlərin ərazi İdarəetmə və İnfrastruktur Nazirliyinin tərkibinə daxil olduğunu nəzərə alaraq, yeni AES layihəsinin həyata keçirilməsinə hansı dövlət orqanı cavabdeh olacaq, hazırda qeyd edilən nazirlikdə enerji sahəsinə cəmi bir nazir müavini cavabdehdir.

Nazirliyin ləğvindən sonra, enerji sahəsindəki bütün proqramlar qrafikdən əhəmiyyətli dərəcədə geri qalıb və bəziləri ümumiyyətlə uğursuz olub. Hətta mövcud AES-in enerji blokunun işi də artıq qrafikdən 2 il geri qalıb. Bu işlərin isə 2022-ci ilin sonunadək tamamlanması planlaşdırılır və iş cədvəli 2018-ci ildən sonra sektorun ümumi idarəetmə uğursuzluğu nəticəsində dəyişdirilib.

Zəka geriliyininin təzahürü № 6

“Ermənistan Respublikası Enerji Sektorunun İnkişafına dair Strateji Proqram” layihəsində mövcud nüvə stansiyasının istismar müddəti bitdikdən sonra təhlükəsiz bağlanması barədə heç bir ətraflı açıqlama yoxdur. Bu xərclər olduqca hiss olunacaq dərəcədədir. Bəzi araşdırmalara görə, həmin xərclər təxminən 400 milyon dollar təşkil edə bilər. Başlanğıcda, bu məbləğ üçün xüsusi bir ehtiyatın yaradılması planlaşdırılırdı, AES elektrik enerjisi tarifinə ildə təxminən 1 milyon dollar daxil edilirdi. 2026-cı ilin sonuna qədər yığılacaq təxminən 18-20 milyon ABŞ dolları məbləğinin, Ermənistanın təhlükəsizliyi baxımından son dərəcə vacib olan bu ciddi işləri görmək üçün qətiyyətlə yetərli olmadığı məlumdur.

Asif Cəfərov  
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Ermənistan   Böhran  


Ermənistanın mövcud atom elektrik stansiyası nüvə fəlakətinə çevrilə bilər – ANALİZ

2020/09/00-43-1600686981.jpg
Oxunub: 7978     17:23     14 Yanvar 2021    
Ermənistan hökuməti enerji sektorunda sadəcə nöqsanlara yol vermir, eyni zamanda zehni geriliyin xüsusiyyətlərini göstərir.

Belə ki, Ermənistan hökuməti yeni bir nüvə elektrik stansiyasının (AES) inşası üçün yeni bir yol xəritəsi hazırlamaq və dərhal icrasına başlamaq əvəzinə, 2019-cu ilin sonunda ictimai müzakirəyə çıxarılan “Ermənistan Respublikasının Enerji Sektorunun İnkişafına dair Strateji Planı (2040-cı ilə qədər)” sənəd layihəsində mövcud AES-in fəaliyyətinin 2036-cı ilə qədər uzadılması ehtimalından danışırdı. Bu yanaşma üçün analitik əsas böyük ehtimalla ABŞ Beynəlxalq İnkişaf Agentliyinin dəstəyi və “Enerji Tədqiqat İnstitutu” QSC tərəfindən hazırlanmış “2020-2036-cı illər ərzində ən aşağı xərclə Ermənistanın enerji sisteminin inkişaf planı” sənədinə daxil edilmiş təhlildir. Sənədə görə, mövcud AES-in 2032 və ya 2036-cı ilədək uzadılması müvafiq olaraq 150 və 300 milyon ABŞ dolları hesabına başa gələ bilər.

Zəka geriliyininin təzahürü № 1

Strateji sənədlər heç bir ciddi texniki araşdırma aparmadan AES-in işləmə müddətinin 2026-cı ildən sonra uzadılması, xüsusən də bu sənədlərdən dövlətin enerji strategiyasını hazırlamaq üçün istifadə edildikdə dərəcələmə təklif etməməlidir. Ermənistandakı mövcud AES-in 1975-ci ildə istifadəyə verildiyi, 1988-ci ildə bağlanıldığı və 1995-ci ildə yenidən istismara verildiyi xatırlanmalıdır. Hazırda istismar müddətinin növbəti dəfə 2026-cı ilə qədər uzadılması işləri davam edir.

Həm də nəzərə alınmalıdır ki, dünyada nüvə elektrik stansiyasının qorunması, ikiqat təkrar istismarı, istismar müddətinin dəfələrlə uzadılması təcrübəsi yoxdur. Əgər belə bir təcrübə varsa, xahiş edirik, ictimaiyyətə bu barədə məlumat versinlər.

Faktiki olaraq, Ermənistanla yanaşı region da sınaq meydanına çevrilib. AES kimi strukturlarda ən vacib şey təhlükəsizlikdir və bu kimi strukturların ömürləri sonsuza qədər uzadıla bilməz. Burada təhlükəsizlik səviyyəsində bir azalma, yaxud riskin bir qədər azalması halında heç bir kompromis həll yolu tətbiq edilməməlidir.

Mövcud materialların araşdırılması göstərir ki, Ermənistanın indiki hakimiyyət orqanları bunu başa düşmürlər, onların fəaliyyəti bütün bölgənin tam radioaktiv zəhərlənmə riski yaradır. Bütün bunların motivlərindən biri də elektrik enerjisi tarifinin artırılmaması üçün populist istəklərdir. Elektrik enerjisi tarifinin artırılmaması yeni böyük miqyaslı sərmayə qoyulması halında qaçılmaz ola bilər və bu normal bir prosesdir. İqtisadiyyatı inkişaf etdirmək haqqında düşünürlər, bunun nəticəsində istehlakçıların gəlirləri artacaq, nəticədə elektrik enerjisi tariflərinin artması istehlakçılar üçün də əlçatan olacaq. Halbuki erməni səlahiyyətlilər iqtisadiyyatı inkişaf etdirmək əvəzinə tarifləri süni şəkildə aşağı səviyyədə saxlamağa çalışırlar, bu da yalnız enerji sektorunun maddi qabiliyyətinə qarşı deyil, həm də ciddi təhlükəsizlik təhdidləri yaradır.

Zəka geriliyininin təzahürü № 2

Ermənistandakı növcud AES-in istismar müddətini 2026-cı ildən sonra uzatmağın mümkün olmadığı ortaya çıxarsa və buna şübhəmiz yoxdur, Ermənistan nə edəcək? 2026-cı ilin sonunadək istismardan çıxarılması üçün beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən bir çox təzyiq (haqlı təzyiq) olacağına 100% əminik. Bu vəziyyətdə, ən azı 6 il ərzində yeni bir AES tikintisi üçün heç bir şey edilməyəcəyi ortaya çıxacaq. Gücündən asılı olmayaraq, layihədən istismara verilməsinə qədər yeni AES-in inşası isə ən azı 10 il çəkir. Bu cür mürəkkəb kompleks investisiya proqramlarının böyük riskləri var və həmişə qrafikdən geri qalır. Daha ətraflı məlumata ehtiyacı olanlar üçün sizə “Flamanvil” (Fransa) və “Olkiluto-3” (Finlandiya) nüvə stansiyasının tikintisindəki gecikmələri izləməyinizi məsləhət görürük. Fransada tikinti ilə bağlı 5 il əvəzinə 17 il, Finlandiyada 5 il əvəzinə 16 il vaxt sərf edilib. Unutmayın ki, Fransa dünyada nüvə enerjisi sahəsində böyük təcrübəyə sahib qabaqcıl ölkələrdən biri hesab olunur. Podratçılar təcrübəli və dünyaca məşhur “EDF” və “Areva” şirkətləridir.

“Ermənistan Enerji Sektorunun Strateji İnkişaf Planı” layihəsinin icra cədvəlinin 1.3-cü bəndində aşağıdakılardan bəhs olunur: “Ermənistan AES-in ikinci enerji blokunun istismar müddətinin 2026-2036-cı illər üzrə uzadılması işlərinin həyata keçirilməsi”. Bu açıq şəkildə strategiya layihəsinin istismar müddətinin yalnız mövcud AES-in 2026-cı ildən sonra təhlükəsiz işləməsi ehtimalı əsaslandırıldığı təqdirdə uzadılması barədə müddəasına ziddir.

Burada mütləq aydınlığa ehtiyac var, istismar müddətinin növbəti uzadılması dövrü qeyd edilməlidir.

Zəka geriliyininin təzahürü № 3

“2020-2036-cı illər ərzində ən aşağı xərclə Ermənistanın enerji sisteminin inkişaf planı”na əsasən, yeni AES, ən aşağı xərclə elektrik enerjisi təchizatı ssenarilərinin bir hissəsi hesab olunmur. Bu belə ola bilər, ancaq iki fəlakətli səhvə yol verilib.

Birincisi, yeni AES bloklarının mümkün versiyaları, Rus-Çin CNP modelləri və Kanadanın CANDU versiyası kimi bazarda geniş istifadə olunan bir çox texnologiyanı əhatə etmir.

İkincisi, hələ yaxşı sınaqdan keçməmiş texnologiyalar olan, kifayət qədər baha olan kiçik modul bloklara böyük üstünlük verilir. Bu səbəbdən araşdırma ssenarilərinə yenidən baxılması lazımdır. Nüvə enerjisinin hər bir ssenarinin dəyəri/endirimli xərcləri hesablanarkən qiymətləndirilə və nəzərə alına biləcək digər heç bir faydası nəzərə alınmır.

Zəka geriliyininin təzahürü № 4

Strateji sənədə görə, ən azı 6 milyard dollara başa gələcəyi təqdirdə Ermənistanın yeni AES-i necə maliyyələşdiriləcək? Bunun dövlət zəmanəti ilə kredit və dövlət büdcəsi ilə maliyyələşdirilməsi mümkün deyil. Sadəcə özəl investisiyaların cəlb edilməsi variantlarının nəzərdən keçiriləcəyini xatırlatmaq da kifayət deyil. Özəl investisiya qoyuluşunda belə dövlət zəmanətinə ehtiyac var. Elektrik enerjisinin tam həcmi üçün heç bir zəmanət yoxdursa, heç kim yeni elektrik gücünə investisiya yatırmır. Sözdə “merchant” stansiyaları xaricində demək olar ki, bu qayda bütün dünyada qüvvədədir. Özəl investorlar üçün təminatlar da dövlət borcuna daxildir.

Hal-hazırda, strategiyanın bu hissəsi bir sağlıq-tost deyiminə bənzəyir. Ermənistanın yeni AES layihəsinin 2028-ci ildə istifadəyə verilməsinin mümkün ola bilməsi üçün günü sabah işlərə başlanılacağını düşünsək, (bu, demək olar ki, mümkün deyil), o zaman hansı vəsait hesabına həyata keçiriləcək? Əgər Ermənistanın ümumi dövlət büdcəsinin yaxın 6 ildə 20 milyard dolları keçəcəyinin çətin olduğunu və illik iqtisadi artımın ən az 5-6% olduğu halda dövlətin əlavə borc imkanlarının 5 milyard dollar civarında məhdud olduğunu düşünsək, o zaman nəzərdə tutulan bu 6 milyard məbləğ haradan əldə etmək mümkün olacaq? Nə baş verir? Belə çıxır ki, bütün Ermənistanın dövlət borcu və dövlət büdcəsinin əhəmiyyətli bir hissəsi bu proqrama yönəldiləcək? Yenə deyirik, özəl investorlar da dövlət borcu hesab olunan dövlət zəmanətini tələb edəcəklər.

Zəka geriliyininin təzahürü № 5

Ermənistan Enerji və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin ləğv edildiyini, bu səlahiyyətlərin ərazi İdarəetmə və İnfrastruktur Nazirliyinin tərkibinə daxil olduğunu nəzərə alaraq, yeni AES layihəsinin həyata keçirilməsinə hansı dövlət orqanı cavabdeh olacaq, hazırda qeyd edilən nazirlikdə enerji sahəsinə cəmi bir nazir müavini cavabdehdir.

Nazirliyin ləğvindən sonra, enerji sahəsindəki bütün proqramlar qrafikdən əhəmiyyətli dərəcədə geri qalıb və bəziləri ümumiyyətlə uğursuz olub. Hətta mövcud AES-in enerji blokunun işi də artıq qrafikdən 2 il geri qalıb. Bu işlərin isə 2022-ci ilin sonunadək tamamlanması planlaşdırılır və iş cədvəli 2018-ci ildən sonra sektorun ümumi idarəetmə uğursuzluğu nəticəsində dəyişdirilib.

Zəka geriliyininin təzahürü № 6

“Ermənistan Respublikası Enerji Sektorunun İnkişafına dair Strateji Proqram” layihəsində mövcud nüvə stansiyasının istismar müddəti bitdikdən sonra təhlükəsiz bağlanması barədə heç bir ətraflı açıqlama yoxdur. Bu xərclər olduqca hiss olunacaq dərəcədədir. Bəzi araşdırmalara görə, həmin xərclər təxminən 400 milyon dollar təşkil edə bilər. Başlanğıcda, bu məbləğ üçün xüsusi bir ehtiyatın yaradılması planlaşdırılırdı, AES elektrik enerjisi tarifinə ildə təxminən 1 milyon dollar daxil edilirdi. 2026-cı ilin sonuna qədər yığılacaq təxminən 18-20 milyon ABŞ dolları məbləğinin, Ermənistanın təhlükəsizliyi baxımından son dərəcə vacib olan bu ciddi işləri görmək üçün qətiyyətlə yetərli olmadığı məlumdur.

Asif Cəfərov  
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Ermənistan   Böhran