İran müharibəsi bir tendensiyanın tərkib hissəsidir: enerjinin qlobal iqtisadiyyat üçün əsas milli təhlükəsizlik məsələsinə çevrilməsi. COVID-19 pandemiyası enerji sahəsində ciddi pozuntulara və yenidən strukturlaşmaya səbəb oldu. Bu proseslər Ukrayna müharibəsi ilə davam etdi, İran müharibəsi və süni zəka inqilabı ilə isə daha da dərinləşdi. İdeologiya, çoxtərəfli ittifaqların qurulması və iqlim dəyişikliyi qlobal geosiyasətdə mühüm amillər olaraq qalsa da, etibarlı və təhlükəsiz enerji təminatı onların hamısından üstün əhəmiyyət daşıyır.

Enerji amili Tramp administrasiyasının əsasən neft və qaz olmaqla, qalıq yanacaqlara yönəlməsində əsas faktor hesab olunur. ABŞ bu sahədə supergücdür. Onun əsas rəqibləri olan Çin və Rusiyanın da öz enerji gündəmləri var. Digər ölkələr isə enerji təhlükəsizliyi ətrafında formalaşan yeni geoiqtisadi oyuna uyğunlaşmağa çalışırlar. Hazırda əsas məqsəd enerji təchizatı zəncirlərində riskləri azaltmaq və daha etibarlı alternativlər yaratmaqdır.

Enerji təhlükəsizliyi Trampın ilk prezidentlik dövründə də, Co Bayden administrasiyası zamanı da mühüm siyasət istiqamətlərindən biri idi. Lakin Trampın ikinci prezidentlik dövründə bu məsələnin aktuallığı daha da artıb. 2025-ci ilin dekabrında səssiz şəkildə dərc edilən ABŞ-nin Milli Təhlükəsizlik Strategiyasında enerjinin mərkəzi rolu xüsusi vurğulanırdı: “Biz dünyanın ən güclü, ən məhsuldar və ən innovativ enerji sektoruna sahib olmaq istəyirik. Bu sektor təkcə ABŞ iqtisadiyyatının inkişafını təmin etməməli, eyni zamanda ölkənin əsas ixrac sahələrindən birinə çevrilməlidir”.

Ukrayna və İran müharibələrinin, eləcə də daxili siyasətdə baş verən dəyişikliklərin təsiri nəticəsində ABŞ hazırda dünyanın aparıcı neft ixracatçılarından biridir. O, həmçinin mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) ixracında dünyada birinci yeri tutur və 2025-ci ildə Avropanın LNG tələbatının 58 faizini qarşılayıb. Qətərin “Ras Laffan” LNG kompleksinə dəyən ziyanın aradan qaldırılması üçün üç-beş il vaxt lazım gələcək. Bu isə ABŞ-nin əsas LNG rəqiblərindən birinin mövqeyini zəiflədir.

ABŞ enerji siyasətinin digər mühüm istiqaməti kritik minerallar, xüsusilə də süni zəka inqilabı üçün həyati əhəmiyyət daşıyan nadir torpaq elementləri sahəsində Çindən asılılığın azaldılmasıdır. Süni zəka inqilabı ABŞ-ni həm enerji şəbəkəsini yeniləməyə, həm də dağ-mədən şirkətlərinə investisiya qoymağa sövq edən amillərdən biridir. Buna misal olaraq dağ-mədən və maqnit istehsalçısı “Vulcan Elements” şirkəti ilə bağlanan 1,4 milyard dollarlıq müqaviləni göstərmək olar. Bu layihə çərçivəsində ABŞ Müharibə Nazirliyinin Strateji Kapital Ofisi 620 milyon dollar həcmində birbaşa kredit ayırır. Çin istehsalında üstünlük təşkil edən maqnitlər kinetik enerjinin elektrik enerjisinə çevrilməsində istifadə olunur.

ABŞ-nin rəsmi enerji siyasəti olmasa da, Vaşinqton qlobal enerji sistemində baş verən dəyişiklikləri diqqətlə izləyir, bu dəyişikliklərin yaratdığı geosiyasi riskləri qiymətləndirir və tənzimləmələri yumşaldaraq müxtəlif dağ-mədən şirkətlərinə maliyyə dəstəyi göstərməklə fəaliyyətə keçir. Bu strateji yanaşma ABŞ-nin Venesuela və İrana münasibətdə atdığı addımlarda da özünü göstərir.

Çinin enerji təhlükəsizliyi strategiyası

Çin enerjini milli təhlükəsizliyin əsas istiqamətlərindən biri hesab edir. Onun qlobal hegemon gücə çevrilmək məqsədi də bundan asılıdır. İran və Venesuela kimi daha riskli neft təchizatçılarından asılılığı azaltmağa çalışan Çin eyni zamanda Rusiya nefti və qazının idxalını artırıb. Çin neft şirkətləri Anqola, Argentina və Qayana kimi ölkələrdə neft və qaz yataqlarının kəşfiyyatı və işlənməsində də fəal iştirak edirlər.

Alternativ enerjinin inkişafı da Çin üçün eyni dərəcədə vacibdir. Buraya külək və günəş enerjisi, kritik mineralların hasilatı və emalı sahəsində üstünlüyün əldə olunması, eləcə də daha böyük tutumlu batareyaların istehsalı daxildir. Çin vaxtaşırı ABŞ-yə, Yaponiyaya və Avropaya nadir torpaq elementlərinin ixracını məhdudlaşdırmaqdan da çəkinmir. Bununla o, yüksək texnologiyalar, istehlak məhsulları, hərbi sənaye, bərpa olunan enerji və batareya istehsalı üçün həyati əhəmiyyət daşıyan bu sahədə üstün mövqeyini nümayiş etdirir.

Çinin “Bir Kəmər, Bir Yol” təşəbbüsündə öz əksini tapan iqtisadi dövlətçilik siyasəti digər ölkələrdə enerji resurslarının inkişafına dəstək verməyi nəzərdə tutur ki, gələcəkdə bu resurslardan Çin özü də faydalana bilsin. Bu yanaşma Çinin qlobal enerji investisiyalarında da aydın görünür. 2015-ci ildən etibarən Çinin dövlət maliyyə institutları inkişaf etməkdə olan bazarlarda enerji layihələrinə hər il orta hesabla 55 milyard dollardan çox vəsait ayırıblar.

Nəhayət, Çinin böyük neft və təbii qaz ehtiyatlarına malik Cənubi Çin dənizi üzərində iddialarını daha qətiyyətlə irəli sürməsi də diqqət çəkir. Bu məsələdə Filippin və Vyetnam ön cəbhədə yer alır. Hər iki ölkə buna cavab olaraq ABŞ ilə hərbi əməkdaşlığı gücləndirib.

Rusiya nefti və qazı geosiyasi alət olaraq qalır

Rusiya dünyanın ən böyük neft və qaz ehtiyatlarından birinə malikdir və bu resursları, o cümlədən Çin və Hindistana ixrac edir. Sanksiyalara və Ukraynanın enerji infrastrukturuna endirdiyi zərbələrə baxmayaraq, Rusiya Avropaya da enerji ixracını davam etdirir. Hazırda Avropa İttifaqının LNG tələbatının təxminən 6 faizi Rusiya tərəfindən qarşılanır. Şübhəsiz ki, Kreml Avropaya gedən boru kəmərlərinin yenidən fəaliyyətə başlayacağı günü səbirsizliklə gözləyir.

Avropada da bunu istəyən qüvvələr var. Almaniyanın ifrat sağçı “Almaniya üçün Alternativ” (AfD) partiyası yüksək enerji qiymətlərini və İran müharibəsinin yaratdığı təchizat problemlərini aradan qaldırmaq məqsədilə Rusiya neft və qazının idxalının bərpasını müdafiə edir. “AfD” hazırda Almaniyada seçici rəyi sorğularında birinci yerdədir.

İran müharibəsinin dünyanın qalan hissəsinin enerji sektoruna təsiri

İran müharibəsi ABŞ-nin neft və təbii qaz istehsalındakı üstün mövqeyini daha da gücləndirib. Bu tendensiya Qərb yarımkürəsinin digər neft istehsalçıları olan Argentina, Braziliya, Kanada, Qayana, Surinam və Venesuelanın da əhəmiyyətini artırıb. Hazırda Qərb yarımkürəsində hasil olunan neftin həcmi Yaxın Şərqdəki hasilatı üstələyir.

Dəyişən enerji mənzərəsi hətta Cənubi Amerikanın ənənəvi rəqibləri olan Argentina ilə Çilini də enerji əməkdaşlığını genişləndirməyə sövq edir. Son təşəbbüslərdən biri Argentinanın əsas karbohidrogen bölgəsi olan Vaka Muertanı Çilinin limanları ilə birləşdirəcək boru kəmərinin tikintisini nəzərdə tutur. Bu marşrut vasitəsilə enerji resurslarının Asiya bazarlarına ixracı planlaşdırılır. Bundan əlavə, Argentinadan Braziliyaya qaz və neft ixracının artırılması istiqamətində də hazırlıq işləri aparılır.

Avropa enerji sahəsində yeni həssaslıq dövrü ilə üz-üzədir

COVID-19 pandemiyası, Ukrayna müharibəsi və İran müharibəsinin birlikdə yaratdığı nəticələr ümumilikdə Qərb yarımkürəsinin xeyrinə olsa da, Avropaya ciddi zərbə vurub. Görünür, bərpa olunan enerji mənbələrinin inkişafı istiqamətində davamlı səylərə baxmayaraq, enerji sahəsində bir zərbə digərini əvəz edib. Avropanın enerji təhlükəsizliyi baxımından əsas problemləri silaha çevrilə bilən qlobal təchizat zəncirlərindən (Rusiya və Fars körfəzi) asılılığın davam etməsi və neft-qaz bazarlarındakı kəskin qiymət dəyişkənliyidir.

Avropa üçün əsas dəyişikliklərdən biri Rusiyadan uzaqlaşaraq neft və qaz idxalını digər istehsalçılar hesabına şaxələndirməsi, xüsusilə də Qərb yarımkürəsində yeni enerji tərəfdaşlıqları qurmasıdır. 2024-cü ildə Avropa emal müəssisələri Qayananın ümumi xam neft ixracının 66 faizini alıblar. Bu göstərici 2023-cü ildə 62 faiz idi. Surinam da diqqət mərkəzindədir. Fransanın “TotalEnergies” və ABŞ-nin APA şirkətləri bu ölkədə təxminən eyni həcmdə hasilatı təmin etmək üçün 10,3 milyard dollar sərmayə yatırırlar. Surinamın yüngül nefti üçün Avropa təbii alıcı hesab olunur. Yeni tərəfdaşlıqlar formalaşdıqca Afrika nefti və qazına Avropanın marağının da artacağı gözlənilir.

Asiya yeni enerji şokundan sonra şaxələndirməni sürətləndirir

Asiya ölkələri növbəti dəfə gözlənilməz enerji şoku qarşısında hazırlıqsız və həssas vəziyyətdə qaldılar. Yaxın Şərq neftindən ən çox asılı olan ölkələr sırasında Hindistan (neft tələbatının 45 faizi), Pakistan (78 faiz) və Cənubi Koreya (57 faiz) yer alır. Bu ölkələrin əksəriyyəti yeni təchizat zəncirlərinin yaradılmasını sürətləndirir və alternativ enerji mənbələrinə investisiyaları artırır.

Enerji təhlükəsizliyi sahəsində ən fəal ölkələrdən biri Yaponiyadır. Xam neftinin 77 faizini Yaxın Şərqdən idxal etsə də, son illərdə Yaponiya Hörmüz boğazından keçən Yaxın Şərq mənşəli LNG-dən asılılığını ümumi enerji tələbatının cəmi 6 faizinə qədər azaldıb. Bununla yanaşı, o, neft və qaz təchizatçılarını şaxələndirib, həm nüvə, həm də kömürlə işləyən elektrik stansiyalarını saxlayıb və daxili neft emalı imkanlarını qoruyub. Neft amili Yaponiyanı Asiyanın dəniz təhlükəsizliyi məsələlərində, xüsusilə də Cənubi Çin dənizində daha fəal iştirakçıya çevirib.

Yaxın Şərq ölkələri Hörmüz boğazına alternativlər axtarırlar

Yaxın Şərqdə də müharibə ciddi dəyişikliklərə səbəb olur. Köhnə neft və qaz infrastrukturundan asılılığın azaldılması artıq daha təxirəsalınmaz məsələyə çevrilib. Bir çox ölkə onsuz da iqtisadiyyatını neft və qazdan kənar sahələr hesabına şaxələndirməyə çalışırdı. İndi isə onlar qlobal bazarlara çıxış üçün Hörmüz boğazından asılılığı da azaltmağa çalışırlar. Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri Qırmızı dəniz və ya Hind okeanında başa çatan boru kəmərlərini daha da inkişaf etdirərək Fars körfəzindən yan keçmək istəyirlər. Səudiyyə Ərəbistanı ilə Türkiyə gələcəkdə Omana qədər uzadıla biləcək və Hörmüz boğazını alternativ marşrutla əvəz edə biləcək dəmir yolu layihəsinin hazırlanmasına dair razılaşmalar imzalayıblar.

Bundan əlavə, İsraildən yan keçən təchizat zəncirlərinin yaradılması istiqamətində də səylər artır. Çünki bir çoxları İran kimi İsraili də bölgədə sabitliyi pozan amil hesab edir. İsrail ilə Livandakı “Hizbullah” arasında baş verən döyüşlər Şərqi Aralıq dənizində, yəni Kipr, Livan, İsrail və Misir sahillərində yerləşən qaz yataqlarının siyasi risklərini də gündəmə gətirir.

Milli təhlükəsizliyin enerji amili ilə müəyyənləşdirilməsi baxımından diqqət çəkən digər hadisə Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin may ayında OPEC-dən çıxması olub. Bu addım BƏƏ-yə ABŞ və İsraillə təhlükəsizlik sahəsində daha sərbəst əməkdaşlıq etmək, daha çox neft hasil etmək və Səudiyyə Ərəbistanı ilə münasibətlərdə dəyişən milli maraqlarına uyğun hərəkət etmək imkanı vermək məqsədi daşıyırdı.

Burada mühüm geoiqtisadi məqam da var. “GlobalData” şirkətinin baş analitiki Bindi Patel qeyd edib: “Bu görünməmiş qərar OPEC-in bazarı sabitləşdirmək imkanlarını zəiflətdi və qlobal neft hasilatının tənzimlənməsi yükünü əsasən Səudiyyə Ərəbistanının üzərinə keçirdi”.

Afrika qlobal enerji investisiyalarının istiqamətinin dəyişməsindən faydalanır

Afrika da dəyişən enerji mənzərəsindən kənarda qalmayıb. İran müharibəsi Afrika ölkələrinə enerji asılılığı ilə iqtisadi həssaslıq arasındakı əlaqəni bir daha xatırladıb. Bu asılılıq yüksək inflyasiyaya, daha böyük ticarət kəsirlərinə və sosial narazılıqlara səbəb olub.

Eyni zamanda müharibə Afrikanı neft və qaz layihələri üçün daha cəlbedici edib. 2025-2030-cu illər arasında qitədə ümumi dəyəri təxminən 284 milyard dollar olan 176 neft və qaz layihəsinin həyata keçirilməsinə başlanacağı gözlənilir.

Namibiya və Tanzaniyada dərin sularda aşkar edilən yeni neft yataqları, eləcə də boru kəmərlərinin tikintisinin sürətləndirilməsi Afrikanın enerji təchizatçısı kimi əhəmiyyətini artırıb. Afrika ölkələrinin öz geosiyasi riskləri olsa da, onlar İran və İsrail kimi münaqişə ocaqlarına yaxın yerləşmirlər və Rusiya kimi sanksiyalar altında deyillər.

Süni zəka və qlobal enerji təhlükəsizliyinin gələcəyi

Qlobal enerji keçidinin davam etdiyini vurğulamaq vacibdir. Lakin bu prosesin tamamlanması üçün hələ onilliklər tələb olunacaq. Alternativ enerji mənbələri neft və qazı əvəz etmir. Əksinə, əsasən elektrik enerjisi istehsalına yönəlmiş daha geniş enerji bazasının formalaşmasına əlavə töhfə verir. Bunun da iqlim dəyişikliyi, su ehtiyatları, dəniz hüququ və kosmosun tədqiqi kimi sahələrə qədər uzanan geosiyasi nəticələri var.

Əsas nəticə ondan ibarətdir ki, enerji təhlükəsizliyinin dövlət siyasətində əsas prioritetə çevrildiyi dəyişən qlobal enerji sistemində bütün enerji mənbələri mühüm əhəmiyyət daşıyır. Süni zəka inqilabı isə bu amilin əhəmiyyətini daha da artırır. Süni zəka inqilabı qlobal enerji sistemini kökündən dəyişir. Bu texnologiyanın enerji tələbatı olduqca böyükdür və məlumat mərkəzlərinin tikintisindən başlayaraq kritik minerallara, etibarlı elektrik enerjisi istehsalına və nəqliyyat sistemlərinə qədər geniş sahələrdə əlavə tələbat yaradır.

Enerji geoiqtisadiyyatı ilə geosiyasətin kəsişməsinə nümunə kimi Tramp administrasiyasının 2029-cu ilə qədər Tayvanın yarımkeçirici istehsal gücünün 40 faizini ABŞ-yə köçürmək planını göstərmək olar. Bu isə enerji istehsalının artırılmasını zəruri edir. Çünki yarımkeçirici sənayesi ən çox enerji tələb edən sənaye sahələrindən biridir.

Gələcək geosiyasi risklər növbəti qlobal enerji böhranına səbəb ola bilər

İran müharibəsi qlobal geoiqtisadiyyatı formalaşdıran böyük hadisələr silsiləsinin son halqasıdır. COVID-19 pandemiyası, Ukrayna müharibəsi və İran müharibəsi gələcəkdə baş verə biləcək daha böyük hadisələrin yalnız başlanğıcıdır.

Növbəti böyük böhran Venesuelanın Qayanaya qarşı hərbi addımı, ABŞ ilə İran arasında döyüşlərin yenidən başlaması, Yaxın Şərqdə başqa bir müharibə, ABŞ enerji şəbəkəsinə qarşı genişmiqyaslı kiberhücum, Afrikada, xüsusilə də Afrika Buynuzu bölgəsində Qırmızı dənizdən keçidə təsir göstərəcək münaqişə və ya Ebola virusunun Afrikanın əsas neft hasil edən bölgələrinə yayılması formasında baş verə bilər.

Bundan başqa, ABŞ-nin Qrenlandiyanı öz nəzarətinə götürməsi də ciddi pozuntu yarada bilər. Belə olacağı təqdirdə Avropa neft və qaz ehtiyacının əsas hissəsini yenə ABŞ-dən almağa davam edəcəkmi?

Digər potensial risk isə Çinin Tayvanı ələ keçirmək cəhdidir. Belə bir ssenaridə enerji əsas rol oynayacaq və Yaxın Şərqdən Çinə neft daşınmasında kritik boğaz olan Malakka boğazının strateji əhəmiyyəti daha da artacaq. Bu isə istər-istəməz Yaponiya, Sinqapur, Malayziya, İndoneziya və ehtimal ki, Hindistanı da prosesə cəlb edəcək.

Ölkələr qloballaşmanın parçalanması, enerji ehtiyacları əsasında yenidən müəyyənləşdirilən milli təhlükəsizlik anlayışı və məqsədlərinə nail olmaq üçün hərbi vasitələrdən istifadə etməyə artan hazırlıq şəraitində fəaliyyət göstərməyə başlayırlar. Təhlükəsiz və sabit enerji təminatı getdikcə daha çox Tomas Hobbsun təsvir etdiyi anarxik dünyaya bənzəyən beynəlxalq sistemdə dövlətlər üçün mühüm dayaq rolunu oynayır.

Qlobal enerji və geoiqtisadi sistemin gələcəyini qiymətləndirərkən Benjamin Franklinin bu fikirləri xüsusi aktuallıq qazanır: “Hazırlıq görməməklə, siz əslində uğursuzluğa hazırlaşırsınız”.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az