İran müharibəsi və Respublikaçılar Partiyasında 2028-ci il hesablamaları
Respublikaçılar arasında Trampın ikinci prezidentlik dövründə İsrailə dəstək məsələsində fikir ayrılıqları artıq açıq şəkildə üzə çıxmışdı. Partiyanın MAGA qanadı kimi tanınan populist sağçı düşərgə uzun müddətdir ki, ABŞ-nin İsrailə verdiyi dəstəyi açıq şəkildə sual altına alırdı. Digər tərəfdən, daha ənənəvi sağ mövqeyi və partiya elitasını təmsil edən siyasətçilər İsrailə verilən dəstəyi qətiyyətlə müdafiə etməyə davam edirdilər.
MAGA qanadı İrana qarşı hərbi müdaxiləyə qarşı çıxsa da, müharibənin qarşısını ala bilmədi. Ümumilikdə bu qanad xarici siyasətdə təcridçi meyillərə malikdir. Onlar təkcə Yaxın Şərqdə ABŞ-nin müdaxilələrini deyil, Ukraynaya göstərilən dəstəyi də tənqid edirlər. Vitse-prezident Cey Di Vens partiya daxilində bu xəttin ən güclü nümayəndəsi hesab oluna bilər. Məhz buna görə İranla razılaşma üzrə diplomatik təmasların mərkəzində də o dayanır. Bu səbəbdən xüsusilə İsrailə yaxın dairələrin əsas hədəfinə çevrilib. O da son dövrlərdə verdiyi açıqlamalarla İsrailin memoranduma münasibətini daha açıq şəkildə tənqid etməyə başlayıb.
2028-ci il prezident seçkiləri nəzərə alındıqda, hazırkı vəziyyətdə Vens ən güclü namizəd hesab olunur. Hələlik onların arasında açıq rəqabət görünməsə də, ABŞ-nin Dövlət katibi Marko Rubio digər potensial namizəddir. Rubio Venslə müqayisədə İsrailə daha yaxın siyasətçi kimi qiymətləndirilə bilər. Venesuela əməliyyatı zamanı onun ciddi siyasi nüfuz qazandığı da qeyd olunur. O, İrana münasibətdə sərt mövqe nümayiş etdirsə də, müharibədə gözlənilən nəticənin əldə olunmamasından sonra diqqət mərkəzinə çıxmamağa üstünlük verib. Bundan əlavə, Rubionun da Vensdən fərqli olaraq populist sağdan daha çox partiya elitasına yaxın olduğu bildirilir. Onun ümumilikdə xarici siyasətdə sərt xətt tərəfdarı olduğu da vurğulanmalıdır.
Respublikaçılar Partiyasının ənənəvi elitası isə razılaşma ilə bağlı şübhələrə malikdir. Onlar hesab edirlər ki, mümkün nüvə sazişi İsrailin maraqlarını da nəzərə almalıdır. Məsələn, senator Lindsi Qrem açıq şəkildə bəyan edib ki, mümkün nüvə sazişi və sanksiyaların ləğvi məsələsi Konqresin nəzarəti altında olmalıdır.
Respublikaçılar Partiyasının rəhbər dairələrində yuxarıda qeyd edilən parçalanma mövcud olsa da, partiya elektoratı arasında Trampa dəstək davam edir. Sorğular göstərir ki, Respublikaçılar Partiyasının seçiciləri Trampın müharibəni idarə etmə üsulunu dəstəkləyirlər. Lakin xüsusilə gənc və ağdərili seçicilər arasında bu dəstək yaşlı seçicilər qədər güclü deyil. Qeyd etmək lazımdır ki, bu demoqrafik qrup MAGA xəttinə daha yaxındır. Bununla belə, “İran təhlükəsi”nin uzun illərdir ABŞ mediasında işlənən əsas mövzulardan biri olması və Respublikaçı elektoratın Trampın şəxsiyyətinə yüksək etimadı nəzərə alındıqda, partiya daxilində İrana qarşı sərt mövqenin geniş yayılması təəccüblü deyil.
Demokratların mövqeyi
Demokratlar Partiyasına baxdıqda isə partiya elitası ilə sol qanad arasında da fikir ayrılığının olduğu görünür. Partiya rəhbərliyindən fərqli olaraq, özlərini “proqressiv sol” və ya Demokratik Sosialist adlandıran dairələr uzun illərdir ABŞ-nin İsrailə verdiyi dəstəyə qarşı çıxırlar. Demokrat və liberal seçicilər arasında da Trampın müharibə siyasətinə dəstək olduqca aşağı səviyyədə qalır.
Hazırda ABŞ və İran arasında danışıqlar prosesi davam etsə də, bunun son dərəcə həssas olduğu aydındır. Hətta memorandumun hazırlanması belə aylarla vaxt aparıb. Danışıqların da uzun müddət davam edəcəyi gözlənilir. Bu müddətdə müharibənin yenidən başlaması halında demokratlar qarşıdakı aralıq seçkilərini “Trampın İran müharibəsi seçkiləri”nə çevirə bilərlər. Onlar Respublikaçılar Partiyasının əsas elektoratından olmasa da, özünü mülayim və müstəqil hesab edən, siyasi spektrin mərkəzində dayanan seçicilərin səsini qazana bilərlər. Bu isə bəzi ştatlarda seçkilərin nəticəsinə ciddi təsir göstərə bilər.
Böyük dönüş nöqtəsi: 2026-cı il noyabr aralıq seçkiləri
Bütün bunları nəzərə alaraq, 2026-cı il noyabrında keçiriləcək aralıq seçkilərinin əhəmiyyətini bir daha vurğulamaq lazımdır. Əgər seçkilərdən sonra demokratlar Konqresdə üstünlüyü ələ keçirsələr, ABŞ-nin daxili siyasəti Trampın xarici siyasəti üçün əhəmiyyətli əyləc mexanizminə çevriləcək. Xüsusilə demokratlar Venesuela və İran əməliyyatlarının əsaslandırılması zamanı Trampın Konstitusiyanın ona verdiyi səlahiyyətləri həddindən artıq geniş şərh etdiyi iddiası ilə bağlı Konqres araşdırmasına başlaya bilərlər. Bu halda Tramp həm demokratlarla, həm də öz partiyası daxilində danışıqlar aparmağa məcbur olacaq. Bu isə xüsusilə xarici siyasət sahəsində atacağı addımlarda Konqreslə daha çox uzlaşmasına səbəb ola bilər. Burada onu da xatırlatmaq lazımdır ki, ABŞ siyasi sistemində Konqres lobbi qruplarının təsirinə daha açıq institut hesab olunur. Belə bir vəziyyətdə Trampın İsrail siyasətini ikinci prezidentlik dövründə olduğu kimi şəxsi gündəmi əsasında deyil, daha çox ilk prezidentlik dövründə olduğu kimi Konqreslə münasibətlər və mümkün araşdırmalar fonunda formalaşdırması ehtimalı mövcuddur.
Nəticə etibarilə, İran müharibəsində döyüş əməliyyatları hələlik dayansa da, bu məsələ ABŞ-nin daxili siyasi gündəmində mühüm mövzu olaraq qalır. Yekun razılaşmanın əldə olunması üçün uzun və həssas proses gözlənilsə də, Tramp üçün risklər hər keçən gün artır. Bu baxımdan, onun üçün noyabr ayında keçiriləcək aralıq seçkilərinə müharibədən kənar gündəmlə getmək böyük əhəmiyyət daşıyır. Müharibənin tam başa çatdırılması ilə bağlı qeyri-müəyyənlik davam etdiyi müddətdə Tramp həm öz partiyası daxilindən, həm də demokratlar tərəfindən daxili siyasətdə daha güclü təzyiqlərlə üzləşəcək.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
