Səfərin zamanlaması analitik baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır və burada bir neçə paralel proses bir-biri ilə kəsişir. Birincisi, Cənubi Qafqazda postmüharibə dövrünün strateji yenidən qurulması prosesi davam edir. Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılması fonunda regional təhlükəsizlik mühiti yenidən formalaşır və Bakı bu kontekstdə müttəfiqlik və tərəfdaşlıq əlaqələrini metodik şəkildə genişləndirir. İkincisi, Avropa hərbi-sənaye sahəsində Ukrayna müharibəsinin uzunmüddətli təsirləri davam etməkdədir və silah istehsalçısı ölkələr, o cümlədən Serbiya, öz ixrac portfelini diversifikasiya etmək, yeni etibarlı tərəfdaşlar tapmaq və müdafiə sənayesinin uzunmüddətli dayanıqlığını təmin etmək axtarışındadır. Üçüncüsü, Balkanlar regionunda təhlükəsizlik dinamikası yenidən kəskinləşir. Kosovo məsələsi, Bosniya və Herseqovinanın daxili siyasi gərginliyi, Şimali Makedoniyanın xarici siyasət istiqaməti kimi məsələlər Serbiyanı öz beynəlxalq mövqeyini gücləndirmək üçün yeni tərəfdaşlıqlara sövq edir. Məhz bu üç prosesin kəsişmə nöqtəsində Zakir Həsənovun səfəri, xüsusilə Serbiya prezidenti Aleksandar Vuçiçlə görüşməsi xüsusi məna kəsb edir və hər iki ölkə üçün strateji dəyər yaradır.
Müdafiə nazirinin Serbiyanın müdafiə naziri Bratislav Qaşiçlə keçirdiyi görüşün gündəliyində qeyd edilən “hərbi, hərbi-texniki və hərbi təhsil sahələrində əlaqələrin cari vəziyyəti və inkişaf perspektivləri” formulu formal diplomatik dil çərçivəsində son dərəcə geniş əhatəli strateji məzmunu ifadə edir. Hərbi-texniki əməkdaşlıq müstəvisində bu, ilk növbədə artilleriya sistemləri və ağır sursat tədarükü üzrə davam edən tərəfdaşlığın yeni mərhələsinə işarə edir. “Nora B-52” 155 millimetrlik özüyeriyən haubitsaları Azərbaycan ordusunun artilleriya parkının modernləşməsi prosesində mühüm yer tutan və Serbiya müdafiə sənayesinin ən qabaqcıl ixrac məhsullarından biri olan platformadır. Bu sistemin Azərbaycana tədarükü hərbi-texniki müstəvidə hər iki tərəf üçün strateji məna daşıyır: Bakı üçün NATO standartlarına uyğun, yüksək atəş gücünə və mənzilinə malik müasir artilleriya potensialının formalaşdırılması deməkdir, Belqrad üçün isə milli müdafiə sənayesinin etibarlı və uzunmüddətli ixrac bazarına çıxışı təmin edən strateji əməkdaşlıqdır.
Lakin əməkdaşlıq sadəcə silah alqı-satqı formatından çoxdan çıxıb. Son illər ərzində müzakirə olunan texnologiya transferi və ortaq istehsal istiqamətləri, xüsusilə PUA-lara qarşı sistemlər, zirehli texnika, sursat istehsalı və müasir artilleriya komponentləri sahəsində Azərbaycan-Serbiya əməkdaşlığının yeni keyfiyyət mərhələsinə keçidini göstərir. Azərbaycan Vətən Müharibəsindən sonrakı dövrdə öz milli müdafiə sənayesini sistematik şəkildə inkişaf etdirir və xarici tərəfdaşlarla yalnız hazır məhsul alışı yox, daha çox texnoloji bilik transferi və ortaq istehsal modelinə yönəlir. Serbiyanın inkişaf etmiş müdafiə sənayesi, xüsusilə “Krušik”, “Yuqoimport-SDPR”, “Zastava Oružje” kimi əsas istehsalçılar bu modelə uyğun gəlir və hər iki ölkənin uzunmüddətli sənaye əməkdaşlığına maraq göstərməsi üçün əsas yaradır. Bu yanaşma Azərbaycan üçün müdafiə avtonomiyasının möhkəmləndirilməsi, Serbiya üçün isə müdafiə sənayesinin xarici investisiya və ortaq tədqiqat-inkişaf imkanlarının genişləndirilməsi mənasına gəlir.
Hərbi təhsil sahəsindəki əməkdaşlıq isə əməkdaşlığın daha incə, lakin uzunmüddətli baxımdan daha dəyərli ölçüsünü təşkil edir. Hərbi kadrların qarşılıqlı təhsil mübadiləsi, zabitlərin müştərək kurslarda iştirakı, doktrinal-strateji məsələlərdə bilik mübadiləsi və hərbi mütəxəssislərin uzunmüddətli tərəfdaşlığı iki ordu arasında dərin bağlantılar yaradır ki, bu bağlantılar da konyunktur siyasi dəyişikliklərə qarşı dayanıqlıdır. Azərbaycan və Serbiya ordularının zabitlərinin bir-birinin hərbi akademiyalarında və ixtisas kurslarında təhsil alması ortaq doktrinal yanaşmaların formalaşmasına, taktiki dilin və əməliyyat metodikalarının uyğunlaşmasına və gələcəkdə müştərək əməliyyatların effektiv həyata keçirilməsinə zəmin yaradır.
Səfər çərçivəsində “Platinum Wolf - 2026” beynəlxalq taktiki təlimində iştirak xüsusi diqqətə layiqdir, çünki bu təlim Azərbaycan-Serbiya hərbi əməkdaşlığının ikitərəfli formatdan çoxtərəfli regional çərçivəyə çıxarılmasının ifadəsidir. Təlimdə Amerika Birləşmiş Ştatları, Birləşmiş Krallıq, Bosniya və Herseqovina, İtaliya, Macarıstan, Monteneqro, Rumıniya, Şimali Makedoniya və Yunanıstandan olan hərbi qulluqçuların iştirakı Azərbaycan ordusunun NATO ölkələri və NATO standartları ilə işləyən tərəfdaş ordularla operativ uzlaşma səviyyəsini nümayiş etdirir. Bu, Azərbaycanın çoxvektorlu xarici siyasətinin və hərbi diplomatiyasının praktiki ifadəsidir. Bakı eyni anda həm Türkiyə ilə “Bir millət, iki dövlət” çərçivəsində ən sıx hərbi inteqrasiyanı qoruyur, həm İsraillə qabaqcıl müdafiə texnologiyaları sahəsində əməkdaşlığı dərinləşdirir, həm İtaliya, Fransa, Almaniya kimi Avropa ölkələri ilə müdafiə dialoqu aparır, həm Pakistan və Mərkəzi Asiya ölkələri ilə hərbi əməkdaşlığı genişləndirir, eyni zamanda Serbiya ilə bu strateji tərəfdaşlığı saxlayır. Bu çoxşaxəli diplomatiya Azərbaycanın xarici siyasətdə müstəqil və balanslı mövqeyini qoruyub saxlamasına imkan verir.
Təlim çərçivəsində Azərbaycan hərbçilərinin nümayiş etdirdiyi peşəkarlığın yüksək qiymətləndirilməsi və fərqlənənlərə mükafatların təqdim olunması, formal nəzakət nümunəsindən çoxdan kənara çıxır. Bu, Vətən Müharibəsindən və ondan sonrakı dövrdə Azərbaycan ordusunun böyük döyüş təcrübəsi qazanması, müasir hibrid müharibə doktrinalarını uğurla tətbiq etməsi və beynəlxalq səviyyədə tanınmış hərbi qüvvəyə çevrilməsi reallığının etirafıdır. Azərbaycan ordusunun bölmələri müasir Avropa təlim formatlarında müstəqil və əməkdaşlıqlı şəkildə fəaliyyət göstərə bilir, bu da Bakının uzun illər ərzində aparılan ardıcıl ordu quruculuğu siyasətinin nəticəsidir. Eyni zamanda təlimdə iştirak Azərbaycan ordusu üçün müasir Avropa-Atlantik taktiki standartları ilə tanışlıq, fərqli ordulardan olan zabitlərlə şəxsi əlaqələrin qurulması və beynəlxalq sülhməramlı əməliyyatlarda gələcək iştirak üçün hazırlıq baxımından böyük dəyər daşıyır.
Səfərin geosiyasi məzmunu da xüsusi analiz tələb edir, çünki Azərbaycan-Serbiya tərəfdaşlığı bir sıra unikal və strateji baxımdan dəyərli ölçülərə malikdir. Birincisi, hər iki ölkə öz suverenlik və ərazi bütövlüyü prinsiplərinə qətiyyətlə sadiqdir və separatizmə qarşı ardıcıl mövqe nümayiş etdirir. Azərbaycanın Kosovonun birtərəfli müstəqilliyini tanımayaraq Serbiyanın ərazi bütövlüyünə dəstək verməsi və Serbiyanın da öz növbəsində Azərbaycanın Qarabağ üzərindəki tam suverenliyini birmənalı şəkildə tanıması, iki ölkə arasında prinsipial əsasda qurulan dərin siyasi etimadın ifadəsidir. Bu, sadəcə diplomatik nəzakət deyil, beynəlxalq hüquqa və BMT Nizamnaməsinin əsas prinsiplərinə qarşılıqlı sadiqlik deməkdir və hər iki dövlət üçün xüsusi strateji dəyər kəsb edir. Bu prinsipial mövqe iki ölkə arasında konyunktur maraqlardan üstün, fundamental dəyərlər əsasında qurulan etibar mühitini yaradır.
İkincisi, hər iki ölkə xarici siyasətdə müstəqil və balanslı mövqeyə sadiqdir: nə Bakı, nə də Belqrad heç bir hərbi-siyasi blokun tam üzvü deyil və hər iki paytaxt öz milli maraqlarını irəli çəkən müstəqil strategiya yürüdür. Azərbaycan Qoşulmama Hərəkatının fəal üzvüdür və onun növbəti rəhbərliyini həyata keçirib, Serbiya isə hərbi neytrallıq prinsipini rəsmi şəkildə qəbul edib və eyni zamanda NATO-nun “Sülh Naminə Tərəfdaşlıq” proqramında iştirak edir. Bu paralel mövqe iki ölkə arasında strateji uyğunluğun və qarşılıqlı anlaşmanın əsasını təşkil edir, hər iki tərəf bir-birini “blok mənsubiyyəti” baxımından müzakirə etməyə ehtiyac duymadan, birbaşa praktik əməkdaşlıq prinsipləri əsasında dialoq qurur.
Üçüncüsü, hər iki ölkə müdafiə sənayesinin müstəqil inkişafına böyük əhəmiyyət verir. Serbiya keçmiş Yuqoslaviya dövründən qalan zəngin müdafiə sənayesi mirasını qoruyub saxlayır və müasir dövrdə inkişaf etdirir. Ölkə dünyada artilleriya sistemləri, sursat istehsalı və müəyyən hava müdafiə komponentləri sahəsində mühüm ixracatçılardan biridir. Azərbaycan isə son onillikdə yerli müdafiə sənayesinin sürətli inkişafına nail olub, yerli istehsal olunan zirehli texnika, PUA-lar, atıcı silahlar və sursatlar artıq beynəlxalq bazarda da maraq doğurur. Bu iki müdafiə sənayesinin qarşılıqlı tamamlayıcı xarakteri (Serbiyanın ənənəvi ağır silah istehsalı üzrə təcrübəsi və Azərbaycanın müasir asimmetrik müharibə vasitələri istiqamətindəki nailiyyətləri) uzunmüddətli sənaye əməkdaşlığı üçün ideal şərait yaradır.
Səfərin regional təhlükəsizlik müstəvisindəki əhəmiyyəti də ayrıca diqqət tələb edir. Müzakirələrdə regional təhlükəsizlik məsələlərinin geniş yer tutması, hər iki ölkənin öz regionlarındakı təhlükəsizlik dinamikaları haqqında bir-biri ilə şəffaf və etimad əsaslı dialoq apardığını göstərir. Azərbaycan üçün Cənubi Qafqaz və Xəzər regionunun təhlükəsizliyi, Zəngəzur dəhlizinin açılması, Ermənistan-Azərbaycan sülh prosesinin yekunlaşdırılması, eləcə də İran istiqamətindəki gərginliklərin idarə olunması prioritet məsələlərdir. Serbiya üçün isə Balkanlar regionunda Kosovo məsələsi, Bosniyada Daytonun çərçivəsinin gələcəyi, Şimali Kosovo serblərinin vəziyyəti və regional iqtisadi inteqrasiya proseslərinin idarə olunması əsas məsələlər sırasındadır. Hər iki ölkə öz regionlarında oxşar dilemmalarla üzləşir, yəni böyük geosiyasi güclərin maraqlarının kəsişməsi şəraitində milli maraqları qoruyub saxlamaq və müstəqil strategiyanı reallaşdırmaq vəzifəsi ilə. Bu oxşarlıq dialoqu daha mənalı və qarşılıqlı faydalı edir.
Hər iki ölkə arasındakı strateji tərəfdaşlığın liderlər səviyyəsindəki dəstəyi xüsusi qeyd olunmalıdır. Prezident İlham Əliyev və Prezident Aleksandr Vuçiç arasında uzun illər ərzində formalaşmış şəxsi etimad, dövlət başçıları arasında müntəzəm yüksək səviyyəli müzakirələr və qarşılıqlı dövlət səfərləri, hərbi əməkdaşlığın bürokratik proseslərə nisbətən sürətli və effektiv həyata keçirilməsinə şərait yaradır. Bu, müasir beynəlxalq münasibətlərdə nadir görünən bir hal deyil, böyük strateji qərarların uzun bürokratik prosedurlardan keçmədən, lider-lider səviyyəsində yüksək sürətlə qəbul edilməsi və icra olunması mexanizmidir. Müdafiə nazirləri səviyyəsindəki səfərlər və müzakirələr isə bu liderlər səviyyəsindəki strateji qərarların texniki və əməli icrasının təmin edilməsinə xidmət edir. Müdafiə nazirinin səfərinin daha bir mühüm ölçüsü Azərbaycan-Serbiya əməkdaşlığının daha geniş Cənub-Şərqi Avropa və Balkanlar kontekstində mövqeləndirilməsidir. Azərbaycan son illərdə Balkanlar regionunda iqtisadi və enerji sahəsində fəal iştirak edir. TAP boru kəməri vasitəsilə Azərbaycan qazının Avropa bazarına çıxışı bu regionun bir sıra ölkələrinin enerji təhlükəsizliyinə mühüm töhfə verir. Bu iqtisadi və enerji əməkdaşlığının hərbi-siyasi tərəfdaşlıqla tamamlanması Bakının region ilə münasibətlərinin daha çoxqatlı və dərin xarakter alması mənasına gəlir. Serbiya isə Balkanlarda Azərbaycanın ən etibarlı tərəfdaşı kimi xüsusi rol oynayır və bu mövqe Belqradın da öz region siyasətində Azərbaycanı dəyərli müttəfiq kimi qiymətləndirməsinə əsas yaradır.
Səfərin nəticələri və gələcək perspektivləri baxımından bir neçə istiqamətdə davam edən və yeni başlayan əməkdaşlıq treklərini gözləmək olar. Birincisi, mövcud silah tədarükü müqavilələrinin tam icrası və yeni növbəti mərhələ kontraktlarının danışıqları: bu, həm “Nora B-52” platformalarının tam komplektləşdirilməsi, həm də əlavə sursat və ehtiyat hissə tədarükü, həm də potensial olaraq yeni silah sistemlərinin müzakirəsi formasında reallaşa bilər. İkincisi, ortaq istehsal və texnoloji əməkdaşlıq layihələrinin inkişafı: xüsusilə PUA-lara qarşı müdafiə, müasir artilleriya komponentləri, sursat istehsalı və zirehli texnika sahəsində konkret birgə layihələrin formalaşdırılması. Üçüncüsü, hərbi təhsil və kadr hazırlığı sahəsində daha sistematik mübadilə proqramlarının yaradılması: ortaq kurslar, qarşılıqlı ezamiyyətlər, mütəxəssislərin uzunmüddətli mübadiləsi. Dördüncüsü, ortaq təlimlərin tezliyinin və miqyasının artırılması: nəinki üçüncü tərəflərin keçirdiyi təlimlərdə paralel iştirak, eyni zamanda ikitərəfli formatlı taktiki məşqlərin keçirilməsi.
Geosiyasi səviyyədə isə Azərbaycan-Serbiya strateji tərəfdaşlığının önümüzdəki dövrdə daha da dərinləşməsi gözlənilməkdədir, çünki hər iki ölkənin uzunmüddətli strateji maraqları paralel və bir-birini tamamlayıcı xarakter daşıyır. Bakı və Belqrad öz regional və qlobal mövqelərini gücləndirmək, müdafiə sənayesinin müstəqilliyini təmin etmək, beynəlxalq səviyyədə müttəfiqlik şəbəkəsini diversifikasiya etmək və xarici siyasətdə manevr imkanlarını qoruyub saxlamaq istiqamətində oxşar yanaşmalara sahibdir. Bu paralel maraqlar qarşılıqlı əməkdaşlığın təbii və davamlı zəminini təşkil edir.
Səfərin simvolik məzmunu da unutdurulmamalıdır. Yüksək səviyyəli hərbi liderlərin qarşılıqlı səfərləri, ortaq tədbirlərdə iştirakı, hərbi memorial və tarixi yerlərin ziyarəti iki ölkə xalqları arasındakı mənəvi-siyasi körpülərin gücləndirilməsinə xidmət edir. Belqrad və Bakı arasındakı tərəfdaşlığın yalnız siyasi və hərbi-texniki səviyyədə deyil, eyni zamanda mədəni, təhsil, idman və ictimai sahələrdə də inkişaf etməsi, münasibətlərin sosial-mənəvi bazasını möhkəmləndirir və onları siyasi konyunkturanın dəyişikliklərinə qarşı dayanıqlı edir.
Yekun olaraq qeyd etmək lazımdır ki, general-polkovnik Zakir Həsənovun Serbiya səfəri və “Platinum Wolf - 2026” təlimində iştirakı, Azərbaycan-Serbiya hərbi-strateji tərəfdaşlığının növbəti mərhələyə keçidini simvolizə edir və hər iki ölkənin müasir geosiyasi mühitdə öz strateji maraqlarını uğurla reallaşdırmaq qabiliyyətinin ifadəsidir. Səfər bir tərəfdən mövcud əməkdaşlığın bütün istiqamətlər üzrə davam etdirilməsi və dərinləşdirilməsi, digər tərəfdən yeni layihələrin və təşəbbüslərin formalaşdırılması üçün önəmli platforma yaratdı. Azərbaycan tərəfindən hərbi qulluqçuların beynəlxalq təlimdə yüksək peşəkarlıq səviyyəsində iştirakı, müdafiə nazirinin Avropa ölkələrindən olan həmkarları və yüksək rütbəli qonaqlarla apardığı sıx görüşlər, eləcə də ikitərəfli müzakirələrdə əldə olunan əməli nəticələr Azərbaycanın müdafiə siyasətinin və hərbi diplomatiyasının uğurla həyata keçirildiyini bir daha sübut etdi. Bu səfər həm də Azərbaycanın postmüharibə dövründə formalaşdırdığı yeni geosiyasi mövqeyinin praktiki ifadəsi kimi qiymətləndirilməlidir. Bakı artıq sadəcə öz regionunun mühüm aktoru deyil, eyni zamanda geniş Avrasiya məkanında, o cümlədən Cənub-Şərqi Avropa istiqamətində aktiv və müstəqil oyunçu kimi tanınır. Serbiya kimi inkişaf etmiş müdafiə sənayesinə malik və müstəqil xarici siyasət yürüdən ölkə ilə dərinləşən tərəfdaşlıq Azərbaycanın xarici əlaqələrində müsbət ölçü olaraq qiymətləndirilməkdədir və bu istiqamətdə əldə olunan hər yeni nailiyyət Cənubi Qafqaz və Balkanlar arasında strateji körpünün möhkəmləndirilməsinə xidmət edir. Müasir beynəlxalq münasibətlərdə hərbi diplomatiya artıq sadəcə silah alqı-satqı və ya təlimlər səviyyəsində qalmır, o, dövlətlərarası strateji münasibətlərin ən önəmli alətlərindən birinə çevrilir. Zakir Həsənovun Belqraddakı səfəri də məhz bu müasir tendensiyanın işığında qiymətləndirilməlidir. Bu, bir tərəfdən praktiki hərbi-texniki məsələlərin müzakirəsi və əməli irəliləyişin təmin edilməsi, digər tərəfdən siyasi-strateji səviyyədə iki ölkə arasındakı etimadın və əməkdaşlığın yeni miqyasa çatdırılması məqsədini güdür. Bu mənada səfər həm öz birbaşa nəticələri, həm də uzunmüddətli strateji təsiri baxımından Azərbaycan-Serbiya münasibətlərinin tarixində xüsusi yer tutacaq və gələcəkdə hər iki ölkənin xarici siyasətində məhsuldar əməkdaşlıq nümunəsi kimi qiymətləndiriləcək.
Firuz Bağırov
Ordu.az
