Aprelin 15-də Nümayəndələr Palatasının Silahlı Qüvvələr üzrə Altkomitəsinin Strateji Qüvvələr iclasında Konqres üzvləri qarşısında çıxış edən ABŞ Raketdən Müdafiə Agentliyinin direktoru, Hərbi Hava Qüvvələrinin general-leytenantı Hit Kollinz bildirib ki, onun qurumu “yönləndirilmiş enerjini döyüşə gətirmək” məsələsində tam dəstək verir. Buraya düşmən raketləri və pilotsuz uçuş aparatlarına qarşı daxili hava müdafiəsi məqsədilə belə silahların pilotsuz platformalara inteqrasiyası da daxildir.
“Biz potensial olaraq oyunun qaydalarını dəyişə biləcək yönləndirilmiş enerji imkanlarının pilotsuz platformalarda tətbiqinə daha çox diqqət ayırırıq”, - deyə Kollinz Raketdən Müdafiə Agentliyinin yönləndirilmiş enerji silahlarını mənimsəməsi barədə Nyu-Meksiko ştatından nümayəndə Qeyb Vaskesin sualına cavabında bildirib.
O, həmçinin qeyd edib: “Bizim diqqət mərkəzimiz hava platformasıdır ki, bu qabiliyyəti döyüş zonasının ön xəttinə çatdıraq və pilotsuz uçuş aparatlarının, potensial hava təhdidlərinin və buna bənzər vasitələrin sayını azaldaq”.
Kollinz Raketdən Müdafiə Agentliyinin maraq göstərdiyi konkret yönləndirilmiş enerji imkanlarını açıqlamasa da, onun altkomitəyə təqdim etdiyi yazılı bəyanatda bildirilir ki, agentlik mövcud ABŞ raketdən müdafiə arxitekturasına “kritik, kinetik olmayan qat” əlavə etmək üçün “müxtəlif platformalarda yüksək enerjili lazerlərin operativ istifadəsini sürətləndirir”.
Raketdən Müdafiə Agentliyinin bu istiqamətdə nə qədər vəsait xərcləməyi planlaşdırdığı məlum deyil. Aprelin əvvəlində açıqlanmış və Pentaqonun tarixi 1,5 trilyon dollarlıq 2027-ci maliyyə ili büdcə sorğusunun qısa versiyasında Tramp administrasiyasının “Amerika üçün Qızıl Günbəz” təşəbbüsü çərçivəsində daxili raketdən müdafiə üçün yönləndirilmiş enerji tədqiqat və inkişafına ciddi artım nəzərdə tutulsa da, sənədlərdə agentliklə birbaşa əlaqələndirilən heç bir tədqiqat, inkişaf və ya satınalma proqramı yoxdur.
“Laser Wars” oxucularının artıq bildiyi kimi, Pentaqon 1970-ci illərdən etibarən raketdən müdafiə üçün havada yerləşdirilən lazer silahlarını araşdırır. Həmin vaxt ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri daxil olan tutucu raketlərdən strateji bombardmançıları qorumaq üçün lazerlə silahlandırılmış “hava döyüş gəmisi”nin hazırlanmasını öyrənmək məqsədilə “Airborne Laser Laboratory” (ALL) proqramını yaratmışdı.
2010-cu ildə xidmətin “Boeing 747” əsaslı YAL-1 “Airborne Laser Test Bed” platforması sınaqlar zamanı uçuşda olan bir neçə ballistik raketi uğurla məhv etmişdi. Lakin ovaxtkı müdafiə naziri Robert Qeytsin sözləri ilə desək, “ciddi maliyyə əlçatımlılığı və texnologiya problemləri” səbəbindən proqram növbəti il ləğv edilmişdi.
Son onilliklərdə hərbi lazer silahları iri kimyəvi əsaslı sistemlərdən daha kompakt və səmərəli bərk cisimli quruluşlara keçdikcə, ABŞ hərbi planlaşdırıcıları onları pilotsuz hava platformalarına inteqrasiya etməyi getdikcə daha çox araşdırmağa başlayıblar.
2003-cü ildə Müdafiə Qabaqcıl Tədqiqat Layihələri Agentliyi tərəfindən başladılan “High Energy Liquid Laser Area Defense System” (HELLADS) proqramı həm pilotlu, həm də pilotsuz təyyarələrə inteqrasiya edilə biləcək 150 kVt gücündə sistem hazırlamağı qarşıya məqsəd qoymuşdu, lakin 2015-ci ildə dayanmışdı.
Raketdən Müdafiə Agentliyi özü də on ildən artıq müddətdə ballistik raketdən müdafiə üçün pilotsuz uçuş aparatlarını lazer silahları ilə təchiz etməyə çalışıb. Bu iş “Low Power Laser Demonstrator” (LPLD) təşəbbüsü çərçivəsində aparılırdı. Lakin 2020-ci ildə o zamankı Müdafiə Nazirliyinin Tədqiqat və Mühəndislik üzrə müavini Maykl Qriffin bu təşəbbüsə skeptik yanaşaraq, təyyarələrdə lazer yerləşdirilməsinin özünəməxsus texniki və mühit problemlərini əsas gətirmişdi.
“Məncə, bunu eksperiment kimi etmək olar. Amma düşündüyümüz güc səviyyəsində lazerlərlə təyyarəni silah sistemi kimi təchiz etmək, bütün dəstək tələblərini qarşılamaq, təyyarəni atmosfer turbulentliyinin uyğun şəkildə azaldıla biləcəyi yüksəkliklərə qaldırmaq… bu amillərin hamısı bir platformada uyğunlaşmır. Ona görə də buna son dərəcə şübhə ilə yanaşıram”, - deyə Qriffin 2020-ci ilin mayında “Breaking Defense”ə istinadla jurnalistlərə bildirmişdi.
Qriffin haqsız deyil. Lazer texnologiyasında irəliləyişlərə baxmayaraq, daxil olan hədəfi məhv etməyə kifayət qədər güclü və çoxməqsədli döyüş təyyarəsi və ya pilotsuz uçuş aparatı kimi nisbətən kiçik platformaya inteqrasiya ediləcək qədər kompakt yönləndirilmiş enerji silahı hazırlamaq ciddi çətinlikdir.
Hətta inteqrasiya texniki baxımdan sadə olsa belə, əməliyyat baxımından mümkünlüyü böyük sualdır. Atmosfer şəraiti istənilən sahədə lazer silahları üçün məhdudlaşdırıcı amildir, lakin yüksək sürətlə hərəkət edən hava platformaları üçün turbulentlik xüsusilə mürəkkəb problemdir. Çünki belə platformalar eyni dərəcədə yüksək sürətlə hərəkət edən hədəfləri uğurla zərərsizləşdirmək üçün şüanı kifayət qədər uzun müddət sabit saxlamalıdır.
Bu skeptisizmə baxmayaraq, lazerlə silahlandırılmış pilotsuz uçuş aparatları arzusu hələ də yaşayır. Hələ 2024-cü ildə Raketdən Müdafiə Agentliyi yenidən havada yerləşdirilən lazerlərə qayıtmağa hazırlaşırdı, lakin ilkin mərhələdə aşağı güclü izləmə sistemlərinə üstünlük verilir, daha sonra isə yüksək enerjili silahlara keçid nəzərdə tutulurdu.
2025-ci ilin yanvarında ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri gələcək dəniz əməliyyatlarına dair cəlbedici vizual təqdimat yayımladı. Buraya pilotlu təyyarələri qoruyan və yönləndirilmiş enerji silahları ilə təchiz olunmuş nəzəri pilotsuz müşayiətçilər daxil idi. Son bir ildə isə müdafiə podratçısı “General Atomics” lazer silahları ilə təchiz edilmiş MQ-9B “SkyGuardian” və MQ-20 “Avenger” pilotsuz uçuş aparatlarının bir neçə təsvirini yayıb. Lakin şirkət nümayəndəsi jurnalistlərə bildirib ki, bu sistemlər “hər hansı konkret hökumət proqramı və ya müqaviləsi üçün” hazırlanmayıb.
Yönləndirilmiş enerji silahları ənənəvi raket əsaslı hava müdafiəsinə cəlbedici alternativ təqdim edir: bir atış üçün aşağı xərc, böyük sursat ehtiyatı və hədəfləri işıq sürəti ilə vurmaq imkanı.
Lakin Pentaqon əvvəllər də bu mərhələdən keçib. Havada yerləşdirilən lazer konsepsiyaları dəfələrlə nikbinlik dalğası ilə yüksəlib, sonra isə texniki mürəkkəblik və şişən xərclərin ağırlığı altında çöküb.
Həqiqətən də, Hərbi Hava Qüvvələrinin “Airborne High Energy Laser” (AHEL) və “Self-Protect High-Energy Laser Demonstrator” (SHiELD) proqramları müvafiq olaraq AC-130J “Ghostrider” topçu təyyarəsinə və F-15 “Eagle” qırıcı təyyarəsinə lazer silahları yerləşdirməyi nəzərdə tuturdu. Lakin bunlar hətta uçuş sınaqları mərhələsinə belə çata bilmədi. Buna baxmayaraq, xidmət 2027-ci maliyyə ilində yönləndirilmiş enerjiyə geniş institusional dəstəyin artması fonunda havada lazer proqramlarını yenidən başlatmağa hazırlaşır. Zaman düz çevrədir.
Raketdən Müdafiə Agentliyinin həqiqi yönləndirilmiş enerji dönüş nöqtəsinə yaxınlaşıb-yaxınlaşmadığı, yoxsa sadəcə növbəti tanış tədqiqat və inkişaf dövrünə girdiyi hələ açıq sualdır.
Hazırda Kollinzdən gələn mesaj aydındır: havada yerləşdirilən lazer silahlarının real raketdən müdafiə qabiliyyəti olub-olmadığını müəyyənləşdirməyə gəldikdə, ABŞ ordusu bunu yenidən çətin yolla öyrənməyə hazırdır.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
