Ölkə aşağı xərcli, yerli istehsal sistemlərinin sürülərinin Çinin Xalq Azadlıq Ordusu Donanmasının və onun genişlənən dəniz köməkçi şəbəkəsinin say və sənaye üstünlüklərini kompensasiya etməyə kömək edə biləcəyinə ümid edir.
Bu yanaşma Taypeydə daha geniş yenidən tənzimləməni əks etdirir: bahalı və həssas platformalardan uzaqlaşaraq hər hansı müdaxilə və ya blokada cəhdini çətinləşdirmək üçün hazırlanmış paylanmış, dayanıqlı və miqyaslandırıla bilən qabiliyyətlərə keçid.
Bunun əsasında sadə hesablama dayanır. Yüksək intensivlikli Hind-Sakit okean münaqişəsində miqdar, uyğunlaşma və sağ qalma ənənəvi atəş gücündən daha vacib ola bilər.
Platformalardan sürülərə
Tayvan administrasiyasının insansız vasitələri qəbul etməsi asimmetrik müharibə konsepsiyasına əsaslanır. Taypey Çinlə gəmi-gəmiyə və ya raket-raketə yarışmaq əvəzinə, kütləvi istehsal edilə, paylana və sürətlə əvəzlənə bilən sistemlərə investisiya yatırır.
“Hələ söhbət əslində “sürülər”dən getmir, söhbət kütlədən gedir. Müdafiəni aşmaq və uğurlu zərbə ehtimalını artırmaq üçün yaylım şəklində istifadə edilən böyük həcmli insansız vasitələrdən gedir”, - deyə Vaşinqtondakı Yeni Amerika Təhlükəsizliyi Mərkəzinin analitiki Molli Kempbell bildirib.
Hökumət planları qarşıdakı onillik ərzində 200 minə qədər insansız vasitənin alınmasını nəzərdə tutur. Bunlar hava, dəniz və hibrid platformaları əhatə edir və rəsmilərin dediyi kimi, dayanıqlılığa bütöv cəmiyyət yanaşmasıdır.
Bunlara mübahisəli sahilyanı mühitlərdə fəaliyyət göstərmək üçün hazırlanmış hava (Pilotsuz Uçuş Aparatı (PUA)), suüstü (USV) və sualtı (UUV) insansız vasitələrin geniş qarışığı daxildir.
Məqsəd aydındır: müdafiəni doyurmaq, amfibiya əməliyyatlarını pozmaq və Çinin hər hansı hərbi addımının qiymətini artırmaq.
“Tayvanın etməyə çalışdığı şey ağır, yüksək səviyyəli müdafiə platformalarından daha paylanmış və dayanıqlı modelə keçməkdir”, - deyə Asiya Cəmiyyəti Siyasət İnstitutunun baş elmi işçisi Simona Alba Qrano UPI-yə bildirib.
Tayvan administrasiyasının vəziyyətində məqsəd Çini birbaşa məğlub etmək deyil, hər hansı müdaxiləni “son dərəcə bahalı və qeyri-müəyyən” etməkdir və belə sistemlər daha geniş inkar strategiyasına tam uyğun gəlir.
Ukraynadan dərslər məhdudiyyətlərlə
Tayvan administrasiyasının insansız vasitələrə yönəlməsi Ukraynanın döyüş meydanındakı innovasiyalarından təsirlənib. Orada aşağı xərcli insansız sistemlər müasir müharibəni yenidən formalaşdırıb.
Ukraynanın Qara dənizdə insansız dəniz platformalarından istifadə edərək nisbətən ucuz sistemlərlə yüksək dəyərli dəniz hədəflərini vurması cəlbedici istinad nöqtəsi təqdim edir. Bu həm də sürətli iterasiyanın, qısa inkişaf dövrlərinin və operatorlarla sənaye arasında yaxın inteqrasiyanın əhəmiyyətini göstərib.
Tayvan administrasiyasının şirkətləri Ukrayna operatorlarına komponentlər və ehtiyat hissələri tədarük edərək və döyüş təcrübəsi ilə formalaşan innovasiyaya çıxış qazanmağa çalışaraq bu ekosistemlə əlaqə qurmağa başlayıblar.
Lakin analogiyanın məhdudiyyətləri var.
Tayvan boğazı daha çətin əməliyyat mühiti təqdim edir, çünki o, daha geniş, daha açıqdır və ekstremal hava şəraitinə məruz qalır. Sistemlər daha uzun məsafələrdə işləməli, daha ağır faydalı yüklər daşımalı və daha sərt dəniz şəraitinə davam gətirməlidir.
Eyni zamanda, Ukraynanın insansız vasitələr ekosistemi davamlı döyüş meydanı təsdiqi ilə formalaşır və bu, onun istehsalçılarına başqa yerlərdə təkrarlanması çətin olan əməliyyat etibarlılığı səviyyəsi verir.
İnsansız sistemlərdə, o cümlədən uzunmənzilli platformalarda və “ana gəmi” konsepsiyalarında irəliləyişlər Tayvan boğazının ənənəvi təbii bufer rolunu da zəiflədir və boz zona qarşılıqlı təsirlərinin tempini artırır.
Ukrayna nəyin mümkün olduğunu göstərib. Tayvan administrasiyası indi nəyin öz əməliyyat mühitinə uyğunlaşdırıla biləcəyini müəyyən etməlidir.
Sənaye ambisiyası müqavimətlə qarşılaşır
Tayvan administrasiyasının problemi artıq strateji aydınlıq deyil, yerdə icradır. Planlaşdırma və həyata keçirmə arasındakı boşluq, xüsusilə qabiliyyətlərin miqyaslandırılması və qurumlar arasında koordinasiya indi adanın müdafiə mövqeyini müəyyən edir.
“Ukraynanın insansız vasitə istehsalı tamamilə başqa miqyasdadır. Bu, Tayvanın hazırda istehsal edə bildiyi səviyyə ilə heç müqayisə olunmur”, - deyə Kempbell bildirib.
Hakimiyyət orqanları xarici təcrübənin inteqrasiyasına, birgə istehsalın həyata keçirilməsinə və yerli istehsalın sürətləndirilməsinə açıq olduqlarını bildiriblər. Lakin irəliləyiş qeyri-bərabər olub.
Sənaye daxilindəki mənbələr yerli istehsalçılar arasında sürətlə böyüyən müdafiə büdcəsi daxilində bazar imkanlarını bölüşmək istəksizliyinə işarə edirlər. Bu, həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq səviyyədə əməkdaşlığı məhdudlaşdırıb, daha inteqrə olunmuş ekosistemin qurulması səylərini ləngidib.
Bu dinamika xüsusilə Tayvan administrasiyasının Ukrayna ilə qarşılıqlı əlaqələrində görünür. Kiyevin əməliyyat təcrübəsinə və əməkdaşlığa hazır olmasına baxmayaraq, Tayvan administrasiyası şirkətləri bəzən Ukrayna “nou-hausu”nu öz platformalarına daxil etməyə müqavimət göstəriblər və birgə inkişaf imkanlarını məhdudlaşdırıblar.
Eyni zamanda, Tayvan administrasiyasının şirkətləri öz sistemlərini xaricdə bazara çıxarmağa çalışıblar, çox vaxt əməliyyat baxımından yetkin mühitlərdə məhdud uğur əldə ediblər. Nəticədə yüksək rəqabətli, təcrübə yönümlü sektorda sənaye ambisiyası ilə döyüş meydanı etibarlılığı arasında uyğunsuzluq yaranır.
Tayvan administrasiyasının insansız vasitələr ekosisteminin parçalanması sürət, miqyas və inteqrasiyanın vacib olduğu kritik məqamda baş verir.
Çin təchizat zəncirinin kəsilməsi
Tayvan administrasiyasının strategiyasının digər sütunu uzun müddət qlobal insansız vasitələr sənayesində struktur zəiflik olan Çin komponentlərindən asılılığın azaldılmasıdır.
“Tayvan asılılığı azaltmaq və təhlükəsizlik risklərini minimuma endirmək üçün insansız vasitə təchizat zəncirindən Çin komponentlərini çıxarmaq üçün məqsədyönlü səy göstərir”, - deyə “Eurasia Group” analitiki Ava Şen bildirib.
Taypey beynəlxalq tərəfdaşlarla, xüsusilə ABŞ ilə insansız sistemlər üçün təhlükəsiz, Çindən azad təchizat zənciri hazırlamaq üzərində işləyir. Bu səylər indi Vaşinqtonda siyasət təşəbbüsləri ilə dəstəklənir. Orada ikipartiyalı qanunvericilik birgə insansız vasitə istehsalını genişləndirməyə və iki tərəfdaş arasında sənaye dayanıqlığını gücləndirməyə çalışır.
Məqsəd yalnız təchizat zəncirlərini təmin etmək deyil, həm də istehsal ekosistemlərini qarşılıqlı işləmə qabiliyyətini və uzunmüddətli davamlılığı artıracaq şəkildə uyğunlaşdırmaqdır.
Lakin ayrılmanın güzəştləri var. Çin komponentlərinin aradan qaldırılması istehsal xərclərini artırır, vaxt cədvəllərini uzadır və miqyaslandırmanı çətinləşdirir. Bu məhdudiyyətlər sürətin kritik olduğu bir anda yerləşdirməni ləngitmək riski yaradır.
Bu arada Çin öz pilotsuz qabiliyyətlərini, o cümlədən insansız vasitə sürülərini, radioelektron mübarizə sistemlərini və köhnə platformaların uzaqdan idarə olunan vasitələrə çevrilməsini genişləndirməyə davam edir. Onun sənaye bazasının miqyası və mülki-hərbi sektorların inteqrasiyası ciddi çağırış yaradır.
Əgər Tayvan administrasiyasının yanaşması çeviklik və innovasiyanı vurğulayırsa, Çinin yanaşması kütlə, koordinasiya və sistem dərinliyinə əsaslanır.
Cənub-Şərqi Asiya regional sınaq meydanı kimi
Tayvan administrasiyasından kənarda Cənub-Şərqi Asiya, xüsusilə Cənubi Çin dənizi sahilləri boyunca, insansız sistemlər üçün praktiki sınaq meydanına çevrilir.
ABŞ regional tərəfdaşlara insansız vasitə dəstəyini genişləndirib. O, Filippin, Vyetnam, Malayziya və İndoneziya da daxil olmaqla ölkələrə “ScanEagle”, RQ-20 “Puma” və “Skydio” X10 PUA-ları kimi kəşfiyyat, müşahidə və izləmə platformaları təqdim edir. Bu sistemlər əsasən mübahisəli ərazilərdə dəniz situasiya məlumatlılığını artırmaq üçün istifadə olunur.
Pekinin davamlı təzyiqi altında olan Filippin əsas fokus nöqtəsinə çevrilib. ABŞ uzunmüddətli müşahidə missiyaları üçün MQ-9A “Reaper” yerləşdirib və “Devil Ray” T-38 kimi insansız dəniz platformalarını təqdim edib.
Bu yerləşdirmələr birlikdə Cənub-Şərqi Asiyanın bəzi hissələrini münaqişədən aşağı səviyyədə, xüsusilə dəniz müşahidəsi və inkar sahəsində insansız konsepsiyaların sınaqdan keçirildiyi real mühitə çevirir.
Çin də Cənubi Çin dənizində, həmçinin Yava dənizində “Sea Wing” və “Wave Glider” tipli insansız dəniz platformaları yerləşdirib. Onların çoxu itirilib və ya balıqçılar, sahil mühafizə qüvvələri tərəfindən tapılıb, bu isə mübahisəli sularda bu sistemlərin həm yayılmasını, həm də həssaslığını göstərir.
Çəkindirmə, eskalasiya və qeyri-müəyyənlik
İnsansız vasitələr Tayvan administrasiyasına inkar yolu ilə çəkindirməni gücləndirmək, hər hansı hərbi addımın qiymətini, mürəkkəbliyini və qeyri-müəyyənliyini artırmaq imkanı verir. Lakin onlar yeni risklər də yaradır.
Aşağı xərcli sistemlərin yayılması, xüsusilə sahil mühafizəsi və ya dəniz milisi gəmilərinin iştirak etdiyi qeyri-müəyyən qarşılaşmalarda eskalasiya həddini aşağı sala bilər. Siqnal vermə və ya təqib kimi başlayan şey avtonom və ya yarıavtonom platformalarla dolu mühitdə daha sürətlə eskalasiya edə bilər.
Bundan əlavə, insansız vasitə şəbəkələri rabitə, məlumat bağlantıları və təchizat zəncirlərindən çox asılıdır, bunların hamısı kiber əməliyyatlar və ya radioelektron mübarizə vasitəsilə pozulmaya həssasdır.
Zamana qarşı yarış
Tayvan administrasiyası üçün insansız sistemlərə əsaslanan müdafiəyə keçid həm fürsət, həm də zamana qarşı yarışdır.
İnsansız vasitələr Çinin üstünlüklərini kompensasiya etmək üçün miqyaslandırıla bilən və xərc baxımından effektiv vasitə təqdim edir. Lakin uğur daxili parçalanmanın aradan qaldırılmasından, istehsalın sürətləndirilməsindən və texnologiyaların yerli əməliyyat reallıqlarına uyğunlaşdırılmasından asılıdır.
Əsas sual artıq insansız vasitələrin Tayvan boğazında balansı formalaşdırıb-formalaşdırmayacağı deyil, Tayvan administrasiyasının çəkindirməni etibarlı etmək üçün onları kifayət qədər sürətlə miqyaslandıra və inteqrasiya edə bilib-bilməyəcəyidir.
Çin öz qabiliyyətlərini təkmilləşdirməyə davam etdikcə, boğazdakı balans getdikcə sadə, lakin həlledici amildən asılı ola bilər: hansı tərəf insansız sistemləri miqyasda yerləşdirə, uyğunlaşdıra və davamlı saxlaya biləcək.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
