Bu təkamülü düzgün qiymətləndirmək üçün DSA 2026 sərgisinin miqyasını, Azərbaycanın bu sərgilərdəki iştirak dinamikasını, nümayiş etdirilən məhsulların texnoloji məzmununu, holdinq formatına keçidin strateji mənasını, özəl sektorun inteqrasiyasını və Asiya-Sakit okean regionunun Azərbaycan müdafiə sənayesi üçün niyə prioritet bazar olduğunu ayrı-ayrılıqda təhlil etmək lazımdır.
DSA seriyalı sərgilər Asiya-Sakit okean regionunun ən böyük müdafiə sənayesi platformalarından biridir. Malayziyanın Müdafiə Nazirliyi və Daxili İşlər Nazirliyinin təşkilatçılığı ilə iki ildən bir keçirilən bu sərgi regional silah bazarının əsas vitrini, alıcı ilə satıcının birbaşa görüşmə məkanı, yeni texnologiyaların ilk nümayiş platformasıdır. 2026-cı il sərgisinin rəqəmləri miqyası əks etdirir: 50 ölkədən 1400-dən çox şirkət, 600-dən çox yüksək səviyyəli rəsmi nümayəndə heyəti. Bu rəqəmlər DSA-nı yalnız regional deyil, qlobal müdafiə sənayesi sərgiləri arasında da əhəmiyyətli mövqeyə çıxarır.
Azərbaycanın bu platformada iştirakının xronologiyası strateji ardıcıllıq göstərir. 2014-cü ildə ilk geniş iştirak 132 məhsulla həyata keçirildi. 8 il sonra, pandemiyadan sonrakı ilk genişmiqyaslı xarici sərgi iştiraklarından biri kimi 2022-ci ildə 110 adda hərbi məhsul nümayiş etdirildi. 2026-cı ildə isə 72 adda məmulat təqdim olundu. Rəqəmlərin dinamikası azalma göstərsə də, bu azalma zəifləmənin deyil, strategiyanın dəyişməsinin ifadəsidir.
2014-cü ildə məqsəd mümkün qədər geniş çeşid nümayiş etdirərək diqqət çəkmək, Azərbaycan müdafiə sənayesinin mövcudluğunu elan etmək idi. 132 məhsulun əhəmiyyətli hissəsi nisbətən sadə texnologiyalı ləvazimatlardan ibarət idi. 2026-cı ildə isə yanaşma tamamilə fərqlidir: 72 məhsulun tərkibinə pilotsuz uçuş aparatları, müasir artilleriya sistemləri, artilleriya döyüş sursatları, kəşfiyyat vasitələri, yüksək texnologiyalı hücum və atıcı silahlar daxildir. Hər bir məhsul konkret bazarın tələblərinə, konkret alıcının ehtiyaclarına uyğun seçilib. Bu, “hər şeyi göstərək, bəlkə kimsə maraqlanar” yanaşmasından “hədəf bazarımızı tanıyırıq, onun ehtiyaclarını bilirik, bu ehtiyaclara cavab verən məhsulları təqdim edirik” yanaşmasına keçiddir.
Müdafiə sənayesinin beynəlxalq bazarda təmsilçilik strukturunun dəyişməsi ayrıca diqqətə layiqdir. 2014 və 2022-ci illərdə Azərbaycan DSA sərgisində Müdafiə Sənayesi Nazirliyi xətti ilə təmsil olunurdu. Nazirlik birbaşa istehsal müəssisələrinin məhsullarını təqdim edir, sərgi logistikasını təşkil edir, danışıqları aparırdı. 2026-cı ildə isə əsas təmsilçi “Azərsilah” Müdafiə Sənayesi Holdinqidir. Bu, təşkilati dəyişiklikdən çox daha artığını ifadə edir.
Holdinq formatı dünya müdafiə sənayesinin aparıcı ölkələrinin təcrübəsindən götürülmüş modeldir. Türkiyədə müdafiə sənayesini xaricdə əsasən holdinqlər və böyük korporasiyalar təmsil edir. İsraildə eyni şəkildə korporativ strukturlar beynəlxalq sərgilərdə çıxış edir. Bu modelin üstünlüyü odur ki, holdinq dövlət siyasətinin strateji istiqamətlərini tətbiq edə bilir, eyni zamanda kommersiya çevikliyinə malikdir. Müqavilə danışıqları, texnoloji transfer, birgə istehsal, satış sonrası xidmət kimi məsələlər holdinq çərçivəsində daha effektiv həll olunur. “Azərsilah”ın DSA 2026-da əsas təmsilçi kimi çıxış etməsi Azərbaycanın müdafiə sənayesinin beynəlxalq bazarda institusional inkişaf səviyyəsinə çatdığını göstərir.
Holdinq çətiri altında beş yerli özəl şirkətin, yəni “USH Group”, “Synapline”, “Q-STP”, “6L Systems” və “RD Smart”ın öz texnologiyalarını nümayiş etdirməsi isə daha dərin strateji keçidə işarədir: Azərbaycan müdafiə sənayesi artıq yalnız dövlət müəssisələrindən ibarət deyil, özəl sektor bu ekosistemə fəal şəkildə inteqrasiya olunub. Bu, dünya müdafiə sənayesinin ən güclü oyunçularını xarakterizə edən xüsusiyyətdir. ABŞ-nin, İsrailin, Türkiyənin müdafiə sənayesi gücünün əsas mənbəyi məhz dövlət ilə özəl sektorun sinerjisidir. İnnovativ texnologiyalar çox vaxt özəl şirkətlərdən, kiçik startaplardan gəlir, dövlət isə bu innovasiyaları strateji istiqamətləndirir, maliyyələşdirir, beynəlxalq bazara çıxışı təmin edir. Azərbaycanın “DSA 2026”da bu modeli tətbiq etməsi müdafiə sənayesi ekosisteminin formalaşdığının əyani sübutudur.
Nümayiş etdirilən məhsulların texnoloji spektri Azərbaycan müdafiə sənayesinin inkişaf istiqamətlərini aydın göstərir. 72 məhsulun kateqorial tərkibinə baxdıqda bir neçə strateji prioritet seçilir.
Pilotsuz uçuş aparatları bu prioritetlərin başında gəlir. Azərbaycanın pilotsuz aparat sahəsindəki təcrübəsi Vətən müharibəsindən sonra dünya miqyasında tanınıb. Bu təcrübənin yerli istehsal imkanlarına çevrilməsi və ixrac bazarına çıxarılması Azərbaycan müdafiə sənayesinin strateji hədəflərindən biridir. Asiya-Sakit okean regionu PUA texnologiyasına tələbatın sürətlə artdığı bazardır. Regiondakı ölkələr, xüsusilə Cənub-Şərqi Asiya dövlətləri, öz hərbi potensialını pilotsuz sistemlərlə gücləndirilmək istiqamətində ciddi investisiyalar edir. Azərbaycanın bu bazara döyüş meydanında sınaqdan keçirilmiş PUA təcrübəsi ilə daxil olması unikal rəqabət üstünlüyüdür. Dünya müdafiə bazarında PUA istehsalçıları çoxdur, lakin bu aparatları real müharibədə, real döyüş şəraitində, sistemli şəkildə tətbiq etmiş və nəticə əldə etmiş ölkə sayı son dərəcə azdır. Azərbaycan bu az sayda ölkədən biridir və bu təcrübə ixrac bazarında ən güclü referans, ən inandırıcı arqumentdir.
Artilleriya sistemləri və döyüş sursatları ikinci prioritetdir. Azərbaycan müdafiə sənayesi müxtəlif çaplı artilleriya döyüş sursatlarının istehsalında ciddi imkanlara malikdir. Bu sahədə ixrac potensialı yüksəkdir, çünki artilleriya sursatı hər ordunun davamlı ehtiyacıdır, istehlak olunan məhsuldur və davamlı tələbat yaradır. Bir dəfə satılan pilotsuz aparat sistemindən fərqli olaraq, artilleriya sursatı davamlı tədarük müqavilələri yaradır ki, bu da uzunmüddətli ixrac gəliri deməkdir.
Kəşfiyyat vasitələri və xüsusi təyinatlı avadanlıqlar üçüncü prioritetdir. Bu sahə texnoloji baxımdan ən sürətlə inkişaf edən və ən yüksək əlavə dəyər yaradan seqmentdir. Kəşfiyyat sensorları, elektro-optik müşahidə sistemləri, rabitə avadanlığı kimi məhsullar yüksək texnoloji ixtisaslaşma tələb edir və bazarda yüksək qiymətlə satılır. Azərbaycanın bu seqmentdə məhsullar təqdim etməsi müdafiə sənayesinin sadəcə ənənəvi silah istehsalı ilə məhdudlaşmadığını, yüksək texnologiya sahəsinə keçid etdiyini göstərir.
Sərgi çərçivəsində keçirilən yüksək səviyyəli görüşlər məhsul nümayişindən az əhəmiyyətli deyil, bəlkə də daha əhəmiyyətlidir. Müdafiə sənayesi nazirinin müavini Mehman Baxışovun Türkiyənin milli müdafiə nazirinin müavini Musa Heybətlə görüşü iki ölkənin müdafiə sənayesi əməkdaşlığının yeni platformada, üçüncü ölkənin bazarı kontekstində müzakirə olunduğunu göstərir. Bu, sadəcə ikitərəfli əməkdaşlıq deyil, birgə ixrac strategiyasının elementləridir. Türkiyə və Azərbaycan müdafiə sənayesi məhsullarının Asiya-Sakit okean bazarında bir-birini tamamlayan şəkildə təqdim olunması hər iki ölkə üçün rəqabət üstünlüyü yaradır. Türkiyənin pilotsuz döyüş aparatları Azərbaycan ordusunun döyüş təcrübəsi ilə sınaqdan keçirilib, bu referans hər iki ölkənin məhsullarının satışını gücləndirir.
Malayziya müdafiə nazirinin müavini ilə görüş ev sahibi ölkənin Azərbaycan məhsullarına birbaşa marağını əks etdirir. Malayziya öz silahlı qüvvələrini modernləşdirilmə prosesindədir, pilotsuz sistemlərə, müasir artilleriya sursatlarına, kəşfiyyat vasitələrinə tələbatı artır. Azərbaycanın bu tələbata uyğun məhsullar təqdim etməsi potensial satış imkanı yaradır.
Sinqapur Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisi ilə görüş xüsusilə diqqətəlayiqdir. Sinqapur Cənub-Şərqi Asiyanın texnoloji cəhətdən ən inkişaf etmiş hərbi gücüdür. Bu ölkənin ordu rəhbərliyinin Azərbaycan nümayəndə heyəti ilə görüşməsi Azərbaycan müdafiə sənayesinin texnoloji səviyyəsinə verilən dolayısı qiymətdir. Sinqapur sadəcə “nə varsa alıram” yanaşması ilə deyil, ən müasir, ən yüksək texnoloji həlləri axtarır. Bu ölkənin maraq göstərməsi Azərbaycan məhsullarının texnoloji standartlara cavab verdiyini göstərir.
Malayziyanın Kedax ştatının şahzadəsinin “Azərsilah” stendini ziyarət etməsi isə diplomatik protokol baxımından Azərbaycan pavilyonuna göstərilən yüksək diqqətin ifadəsi idi. Malayziya kimi konstitusiyalı monarxiyalarda krallıq ailəsinin ziyarəti rəsmi dəyərləndirmə anlamı daşıyır.
Asiya-Sakit okean regionunun Azərbaycan müdafiə sənayesi üçün niyə strateji bazar olduğunu anlamaq üçün regionun hərbi xərcləmə tendensiyalarına baxmaq lazımdır. Cənub-Şərqi Asiya dünyanın ən sürətlə silahlanma xərcini artıran regionlarından biridir. Çin-ABŞ rəqabəti, Cənubi Çin dənizindəki mübahisələr, Şimali Koreya təhdidi, daxili təhlükəsizlik çağırışları regiondakı bütün ölkələri hərbi modernizasiyaya təşviq edir. Bu modernizasiya prosesində ölkələr silah tədarükünü diversifikasiya etmək, ənənəvi təchizatçılardan asılılığı azaltmaq istiqamətində hərəkət edir. Azərbaycan bu diversifikasiya tələbatının təbii tərəfdaşıdır: siyasi baxımdan neytral, iqtisadi baxımdan rəqabətqabiliyyətli, texnoloji baxımdan döyüş meydanında sübut olunmuş məhsullar təklif edir.
PUA bazarı bu kontekstdə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Cənub-Şərqi Asiya ölkələrinin əksəriyyəti PUA proqramlarını inkişaf etdirir və ya genişləndirir. Malayziya, İndoneziya, Filippin, Tailand, Vyetnam, bunların hamısı pilotsuz döyüş və kəşfiyyat aparatlarına artan tələbat nümayiş etdirir. Bu bazar hələ böyük güclər tərəfindən tam dominasiya altına alınmayıb, yəni yeni oyunçular üçün giriş imkanı var. Azərbaycanın bu bazara Vətən müharibəsinin döyüş təcrübəsi ilə daxil olması, “bu aparatları biz real müharibədə istifadə etdik və qazandıq” mesajı ilə bazara çıxması, heç bir reklam kampaniyasının əvəz edə bilməyəcəyi referansdır.
Daha geniş strateji müstəvidə DSA 2026 iştirakı Azərbaycanın müdafiə sənayesi strategiyasının bir neçə əsas istiqamətini əks etdirir.
Birincisi, coğrafi diversifikasiyadır. Azərbaycan müdafiə sənayesi məhsullarını yalnız yaxın bölgədə deyil, Asiya-Sakit okean kimi uzaq, lakin perspektivli bazarlarda da təqdim edir. Bu, satış kanallarının genişləndirilməsi, tək bazara asılılığın azaldılması, qlobal miqyasda tanınmanın artırılması deməkdir.
İkincisi, texnoloji yüksəlişdir. 72 məhsulun tərkibindəki PUA-lar, kəşfiyyat sistemləri, müasir sursatlar Azərbaycan müdafiə sənayesinin ənənəvi atıcı silah istehsalından yüksək texnologiya seqmentinə keçdiyini göstərir. Bu keçid əlavə dəyərin, mənfəət marjasının və strateji əhəmiyyətin artması deməkdir.
Üçüncüsü, ekosistem yanaşmasıdır. “Azərsilah” holdinqinin çətiri altında özəl şirkətlərin beynəlxalq bazara çıxarılması müdafiə sənayesinin yalnız dövlət istehsalı ilə məhdudlaşmadığını, innovativ özəl sektorun bu prosesə fəal cəlb olunduğunu göstərir. Bu, uzunmüddətli perspektivdə müdafiə sənayesinin davamlılığını, innovasiya qabiliyyətini və çevikliyini artıran strateji yanaşmadır.
Dördüncüsü, döyüş təcrübəsinin kommersiyalaşdırılmasıdır. Azərbaycanın İkinci Qarabağ müharibəsindəki PUA tətbiqi təcrübəsi yalnız hərbi dəyərə deyil, ticari dəyərə malikdir. Bu təcrübə beynəlxalq bazarda ən güclü satış arqumentidir: müştəri silahı alaraq bilir ki, bu silah nəzəri laboratoriyada deyil, real döyüş meydanında sınaqdan keçirilib. DSA 2026-da Azərbaycan pavilyonuna göstərilən yüksək maraq bu təcrübənin ticari dəyərinin hələ tam realizə olunmadığını, potensialın böyük olduğunu göstərir.
12 il əvvəl Kuala Lumpura 132 məhsulla gələn Azərbaycan müdafiə sənayesi bu gün 72 məhsulla qayıdır. Rəqəm kiçilib, lakin arxasında dayanan texnologiya, strategiya və ambisiya tanınmaz dərəcədə böyüyüb. 2014-cü ildə “biz də varıq” deyirdik. 2026-cı ildə “biz bunu döyüş meydanında sübut etmişik” deyirik. Fərq burasındadır.
Aqil Məmmədov
Ordu.az
