Ordu.az xəbər verir ki, bu barədə xarici KİV-lər məlumat yayıb.

QHT-lər bazar ertəsi bildiriblər ki, bu rəqəm İranın 2024-cü ildə edam etdiyi 975 nəfərlə müqayisədə 68 faiz artım deməkdir. Norveçdə yerləşən “Iran Human Rights” (IHR) və Parisdə yerləşən “Together Against the Death Penalty” (ECPM) təşkilatlarının birgə illik hesabatına görə, edam edilənlər arasında 48 qadın da olub.

Hesabatda qeyd olunub ki, əgər İran İslam Respublikası “mövcud böhrandan sağ çıxsa, edamların daha geniş şəkildə repressiya və təzyiq aləti kimi istifadə olunması ciddi risk olaraq qalır”.

Edamların təsdiqi üçün iki mənbə tələb edən IHR təşkilatı bildirib ki, İran rəsmi mediasında çox vaxt açıqlanmayan bu hallar nəzərə alınmaqla, 2025-ci il üzrə rəqəmlər “minimum göstərici” hesab olunur.

Hesabatda vurğulanır ki, bu göstərici 2008-ci ildən etibarən izlənən dövrdə ən yüksək səviyyədir və 1989-cu ildən bəri ən çox qeydə alınan edam sayıdır.

ECPM təşkilatının icraçı direktoru Rafael Şenüil-Hazan bildirib ki, ölüm hökmünün ləğvi məsələsi İran ilə Qərb arasında aparılan danışıqların “mərkəzində” olmalıdır.

O, Parisdə keçirilən mətbuat konfransında jurnalistlərə deyib: “Güclü olun, ölüm hökmünü bütün razılaşmaların əsasına qoyun”. Rafael Şenüil-Hazan qeyd edib ki, beş həftədən çox davam edən müharibə və ali lider Əli Xameneinin öldürülməsinə baxmayaraq “reallıq dəyişməyib”.

IHR təşkilatının direktoru Mahmud Əmiri-Moqəddəm bildirib ki, həftəsonu İslamabadda keçirilən ABŞ-İran danışıqlarında irəliləyiş əldə olunmamasına baxmayaraq, “bu danışıqlarda İran xalqının hüquqlarına dair heç bir qeyd olmayıb”.

Onun sözlərinə görə, ölüm hökmünün tətbiqinə moratorium qoyulması və bütün siyasi məhbusların azad edilməsi danışıqlarda “birinci tələb” olmalıdır.

Hesabatda həmçinin qeyd olunub ki, 2026-cı ilin yanvarında hakimiyyətə qarşı keçirilmiş etiraz aksiyalarında iştirak etdiklərinə görə həbs edilən yüzlərlə etirazçı edam riski altındadır. Hüquq müdafiəçilərinin məlumatına görə, bu etirazların yatırılması zamanı minlərlə insan həlak olub, on minlərlə insan isə həbs edilib.

Müharibə dövründə belə İran yanvar etirazları ilə bağlı 7 nəfəri, qadağan olunmuş müxalif qrup olan İran Xalq Mücahidləri Təşkilatına üzvlükdə ittiham olunan 6 nəfəri və İsrail üçün casusluqda ittiham olunan İran-İsveç vətəndaşını edam edib.

Əmiri-Moqəddəm bildirib ki, yanvar etirazlarına görə saxlanılan ən azı 26 nəfər barəsində artıq ölüm hökmü çıxarılıb, lakin “yüzlərlə digər şəxs” də edamla nəticələnə biləcək ittihamlarla üzləşir.

“Onlar hər gün insanları edam etməklə “öldürmək gücümüz var” mesajını verirlər”, - deyə o əlavə edib.

QHT-lərin məlumatına görə, 2025-ci ildə ən azı 48 qadın edam edilib ki, bu da son 20 ildən çox müddətdə ən yüksək göstəricidir və 2024-cü illə müqayisədə 55 faiz artım deməkdir.

Bu qadınlardan 21-i həyat yoldaşlarını və ya nişanlılarını öldürməkdə ittiham olunaraq edam edilib.

Hesabatda bildirilir ki, edamların demək olar hamısı həbsxanalarda həyata keçirilib, lakin açıq edamların sayı üç dəfədən çox artaraq 2025-ci ildə 11-ə çatıb.

Edam edilənlərin təxminən yarısı narkotiklə bağlı cinayətlərə görə məhkum olunub.

“Amnesty International” daxil olmaqla hüquq müdafiə təşkilatları bildirir ki, İran hər nəfərə düşən edam sayına görə dünyada birinci yerdədir və ümumi say baxımından Çin istisna olmaqla digər bütün ölkələri üstələyir.

Əmiri-Moqəddəm qeyd edib ki, 2025-ci ildə daha 500-dən çox ehtimal olunan edam halı var, lakin bunlar tam təsdiqlənmədiyi üçün hesabatda yer almayıb. O əlavə edib ki, yanvar etirazları və müharibə zamanı tətbiq edilən internet məhdudiyyətləri məlumatların toplanmasını çətinləşdirib.

Şenüil-Hazan isə bildirib ki, bu vəziyyət İranın artıq “bəlkə də” dünyada ən çox edam həyata keçirən ölkə kimi Çini geridə qoyduğunu göstərə bilər.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az