ABŞ və İsrailin İrana qarşı birgə müharibəsi beşinci həftəsinə daxil olduqca, münaqişənin gələcəyi qeyri-müəyyən olaraq qalır. Həftələrlə davam edən dağıdıcı döyüşlərdən və dünyanın ən mühüm neft arteriyalarından birinin bağlanmasından sonra, qeyri-rəsmi kanallar vasitəsilə əldə olunmuş razılaşma nəticəsində iki həftəlik kövrək atəşkəs elan edilib. Bu müddətdə Pakistan vasitəçiliyi ilə ABŞ və İran arasında İslamabadda danışıqların keçirilməsi planlaşdırılır.
Bütün bunlara baxmayaraq, Tramp administrasiyası hələ də Konqresə, Amerika ictimaiyyətinə və beynəlxalq ictimaiyyətə inandırıcı müharibə səbəbi və ya aydın hərbi məqsədlər təqdim etməyib. Eyni zamanda atəşkəsin davamlılığı da qeyri-müəyyəndir, xüsusilə də Hörmüz boğazı əsasən bağlı olaraq qaldığı üçün. Döyüşlər istənilən an yenidən başlaya bilər.
ABŞ-nin Yaxın Şərqdəki son münaqişəsi zamanı bəzi müşahidəçilər regiondakı son böyük uğursuz hərbi macəra olan 2003-cü il İraq işğalı ilə qorxulu oxşarlıqların olduğunu qeyd ediblər.
“Carnegie” Beynəlxalq Sülh Fondunun eksperti Frederik Vehri “Time” jurnalında yazdığı məqalədə Donald Tramp və İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahu tərəfindən verilən qərarlardakı tarixi oxşarlıqları vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, onlar İran İslam Respublikasının zəif dayaqlarını sarsıtmağa çalışarkən, öz ölkələrində də eyni dərəcədə zəif siyasi və iqtisadi əsaslarla qarşılaşıblar. Heç birinin mövcud vəziyyətlə bağlı aydın planı yoxdur və döyüşlər yenidən başlasa, quru müharibəsi real ehtimal olaraq qalır. Tarix yenidən təkrarlanmağa hazır görünür.
Bəli, 2026-cı ilin 2003-cü illə oxşarlıqları həqiqətən mövcuddur. Lakin bu müharibənin inkişaf trayektoriyası başqa bir tarixi paralelin daha uyğun olduğunu göstərir. İran müharibəsi İraq deyil, Vyetnamdır.
İrana qarşı müharibə əvvəlcə məhdud, lakin ciddi zərbələrə əsaslanan əməliyyat kimi planlaşdırılmışdı. Bu, uzaq məsafədən aparılan müharibədir. İraqın işğalı isə belə məhdudiyyətlərlə planlaşdırılmamışdı. Onun “şok və vahimə” mərhələsindən sonra genişmiqyaslı quru əməliyyatı və işğal nəzərdə tutulurdu. 2003-cü ilin martında 150 min ABŞ hərbçisi İraqa daxil olduqda, bu addım ictimaiyyətin dəstəyi və Konqresin razılığı ilə həyata keçirilmişdi.
İraq geniş quru müharibəsi kimi planlaşdırıldığı halda, Vyetnamda ABŞ müdaxiləsi tədricən və səhvlər silsiləsi nəticəsində genişlənmişdi. Əvvəlcə məhdud məqsədli əməliyyat kimi nəzərdə tutulsa da, 1965-ci ildə ABŞ dəniz piyadalarının Dananqa çıxarılması və geniş bombardman kampaniyasının başlaması ilə bu vəziyyət dəyişdi. Məqsəd yalnız ABŞ hərbi bazalarını qorumaq idi.
Lakin bu bazaları qorumaq üçün təhlükəsizlik zonalarının genişləndirilməsi zərurəti yarandı. Bu isə düşmən qüvvələrinin axtarılıb məhv edilməsini tələb edirdi və daha çox qoşun göndərilməsinə səbəb oldu. Nəticədə ABŞ qüvvələri planlaşdırılmamış şəkildə geniş quru müharibəsinə daxil oldular.
Tramp administrasiyası da İran məsələsində oxşar səhv yol tutur. Bir neçə həftə əvvəl ABŞ-nin 82-ci hava-desant diviziyasının bölmələri, iki amfibiya qrupunun qüvvələri və əlavə olaraq 10 min ehtiyat qüvvə ilə birlikdə ümumilikdə 17 min hərbçi Körfəzə yerləşdirilib. Onların Xərq adasını ələ keçirməsi və ya İranın Körfəz sahillərinin bir hissəsini nəzarətə götürməsi ehtimal olunur. Lakin bu addımlar Hörmüz boğazını açmaq üçün kifayət etməyəcək, çünki İranın silahları demək olar ki, bütün regionu əhatə edir. Bu silahları zərərsizləşdirmək üçün ABŞ daha dərinə daxil olmalı olacaq ki, bu da əlavə qüvvələr tələb edəcək.
Administrasiya həmçinin İranın yüksək zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarını ələ keçirməyə çalışa bilər. Lakin bu ehtiyatların həcmi 540 kiloqrama qədər qiymətləndirilir və müxtəlif yerlərdə yeraltında saxlanılır. Bu isə genişmiqyaslı, mürəkkəb və riskli quru əməliyyatı tələb edir. Belə bir əməliyyat uzunmüddətli hərbi mövcudluq və daha çox risk deməkdir. Hətta uğurlu olsa belə, İranın nüvə biliklərini hərbi yolla aradan qaldırmaq mümkün deyil və ölkə öz proqramını yenidən bərpa edə bilər.
Vyetnamda olduğu kimi, ABŞ qüvvələri ilkin mərhələdə məhdud sayda və məhdud məqsədlərlə düşmən ərazisinə daxil ola bilər. Lakin bu qüvvələrin qarşıya qoyulan məqsədlərə çatmaq üçün yetərsiz olduğu aydın olduqda, ABŞ daha çox qoşun göndərməyə məcbur qala bilər. Bu isə missiyanın genişlənməsinə səbəb olacaq. Məhz bu proses Vyetnam müharibəsinin quru müharibəsinə çevrilməsinə gətirib çıxarmışdı. Eyni ssenari İran üçün də mümkündür.
Donald Tramp öz “Dananq anı”na yaxınlaşır. Bu, keçilməməli olan həddir və minlərlə insanın, həm amerikalıların, həm də iranlıların həyatı naminə bu addım atılmamalıdır.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
