Həddindən artıq hərbi xərclər əslində iqtisadi və sosial inkişafı zədələyə bilər ki, bu da NATO-nun 2035-ci ilə qədər 5 faiz, 2029-cu ilə qədər isə 3,5 faiz hədəfi ilə bağlı narahatlıq yaradır.
ÜDM iqtisadiyyatda istehsal olunan mal və xidmətlərin ümumi dəyərini ölçür. Bu, iqtisadi fəaliyyətin uçotudur, sosial dəyərin qiymətləndirilməsi deyil. Buna görə də hərbi xərclər ÜDM-ə daxil edilir.
Lakin BMT-nin İnsan İnkişafı İndeksində (HDI) istifadə olunan sosial ÜDM anlayışı hərbi xərcləri müsbət töhfə kimi qəbul etmir. Əksinə, bu xərclər HDI-yə ümumiyyətlə daxil edilmir və milli iqtisadiyyatlar üçün ciddi xərc hesab olunur.
Hərbi xərclər digər investisiyaları sıxışdırır
Mövcud qlobal mühit qeyri-sabit və qeyri-bərabərdir. Hər bir ölkənin digər dövlətlərin təhdidlərinə qarşı özünü müdafiə etmək imkanına malik olması vacibdir, lakin bu, dövlətlərin daha aqressiv davranmasına və ya özlərini qeyri-mütənasib və məsuliyyətsiz şəkildə müdafiə etməsinə səbəb olmamalıdır.
Hərbi xərclər səhiyyə, təhsil, ətraf mühit və ya nəqliyyat kimi ictimai investisiyaların hesabına olmamalıdır, çünki bu xərclər həm birbaşa, həm də alternativ imkan baxımından ciddi dəyərlərə malikdir.
Dünyanın bir çox ölkəsində aydın görünür ki, hərbi xərclər mülki xərcləri sıxışdırır və azaldır.
Buna ən bariz nümunə ABŞ-dir. Donald Trampın ikinci administrasiyası milli və beynəlxalq hüquqa məhəl qoymadan ölkələrə qarşı hücumlar həyata keçirir. ABŞ-İsrailin İrana qarşı müharibəsi bunun son nümunəsidir.
Tramp administrasiyası hərbi xərcləri 2025-ci illə müqayisədə təxminən 13 faiz artıraraq ilk dəfə 1 trilyon dollardan yuxarı səviyyəyə çatdırsa da, BMT-nin HDI göstəricilərində kritik hesab edilən sahələrdə xərcləri azaldır.
Administrasiya 2026-cı il üçün mülki xərclərdə 21 faiz azalma təklif edib, lakin ABŞ Konqresi bu təklifləri əsasən rədd edib. Buna baxmayaraq, təsdiqlənmiş sosial proqramların maliyyələşməsi inflyasiya ilə ayaqlaşmır, 2025-ci illə müqayisədə təxminən 2 faiz, 2020-ci illə müqayisədə isə inflyasiya nəzərə alınmaqla 7 faiz aşağıdır.
Bu vəziyyət Rusiya və İsrail üçün də xarakterikdir.
Kanadanın seçimləri
Kanada heç bir ölkəyə qarşı müharibə aparmayıb və güclü hərbi mədəniyyətə malik deyil. Lakin o da “silahlar yoxsa rifah” maliyyələşdirmə dilemmasından kənarda deyil.
Kanada müdafiə büdcəsini 9 milyard dollar artıraraq, müxtəlif nazirliklər üzrə müdafiə xərclərini hesablayaraq və bəzi proqramları Müdafiə Nazirliyinə köçürərək NATO-nun 2 faiz hədəfinə çatıb.
Bu prosesdə digər federal qurumların büdcələrinin üç il ərzində 15 faiz azaldılması tələb olunub, halbuki bəzi müvəqqəti sosial proqramlar saxlanılıb və ya yaradılıb. Bu, ABŞ, Rusiya və İsraillə müqayisədə Kanadada daha balanslı yanaşma olduğunu göstərə bilər.
Lakin NATO-nun 2029-cu il üçün 3,5 faiz, 2035-ci il üçün 5 faiz hədəfləri fonunda sosial proqramların daha çox ixtisarı və büdcə kəsirlərinin artması ehtimalı böyükdür.
Müharibənin rifaha təsiri
Ukraynada müharibə dördüncü ilinə yaxınlaşarkən itkilərin sayı 1,8 milyona çatıb (1,2 milyon Rusiya, 600 min Ukrayna). Bu rəqəmə 465 minə qədər ölüm daxildir (325 min Rusiya, 140 min Ukrayna).
2023-cü il oktyabrın 7-dən 2025-ci il yanvarın 5-dək İsrail-HƏMAS müharibəsi zamanı 75 200 zorakı ölüm və xəstəlik, tibbi yardımın çatışmazlığı və qidalanma problemləri səbəbilə 8 540 ölüm qeydə alınıb.
Qəzzada ölənlərin əksəriyyəti qadınlar və uşaqlardır. Sülhməramlılar, jurnalistlər və tibb işçiləri də həlak olub.
İsrail-“Hizbullah” müharibəsində isə 1000-dən çox insan həlak olub, 3000 nəfər yaralanıb.
Müharibə məcburi köçkünlərin sayını da artırır. Rusiya ilə münaqişə nəticəsində təxminən 10 milyon ukraynalı köçkünə çevrilib (3,7 milyonu ölkə daxilində, 5,9 milyonu qaçqındır). Bu, Avropada İkinci Dünya müharibəsindən sonra ən böyük köç böhranıdır.
Qəzzada 2,1 milyon əhalinin ən azı üçdə ikisi müharibə səbəbilə köçkün düşüb və təxminən 1000 məntəqədə çətin şəraitdə yaşayır.
Livan üzrə isə müharibə artıq təxminən 1 milyon insanın, yəni əhalinin 15 faizinin köçkün düşməsinə səbəb olub.
Bərpa xərcləri
Müharibənin fiziki dağıntıları və bərpası da böyük xərclər yaradır. Hesablamalara görə, Ukraynada növbəti on ildə bərpa xərcləri 588 milyard dollar olacaq ki, bu da 2025-ci il üçün proqnozlaşdırılan ÜDM-dən təxminən üç dəfə çoxdur.
Qəzzada bütün tikililərin 84 faizi dağıdılıb və ya zədələnib. Bu isə 70 milyard dollardan çox bərpa xərci tələb edir.
İsrail-“Hizbullah” müharibəsi üçün Dünya Bankı Livanın bərpasına 11 milyard dollar lazım olacağını hesablayır.
Köçkünlərin də birbaşa və dolayı xərcləri mövcuddur.
Birbaşa xərclərə iş və gəlir itkisi, yaşayış xərclərinin artması və səhiyyə xərcləri daxildir. Dolayı xərclərə isə psixoloji problemlər, uzunmüddətli rifahın azalması, təhsil problemləri, yoxsulluq və cinayətkarlıq daxildir. Bu xərclər böyük, çoxşaxəli və uzunmüddətlidir.
Təcavüzkarların məsuliyyətə cəlb edilməsi
Hərbi xərclərin kəskin artımı bu qədər ciddi nəticələrə səbəb olarkən necə əsaslandırıla bilər? Dünya müharibəyə baxışını necə dəyişə bilər?
Ölkələr hərbi büdcələrini artırdıqda və ya münaqişəyə girdikdə xərclər yalnız texnika və sursatla məhdudlaşmır. Mümkün yanaşmalardan biri təcavüzkar dövlətlərin hücum etdikləri ölkələrə vurduqları bütün iqtisadi və humanitar zərərin məsuliyyətini daşımasını tələb edən beynəlxalq mexanizmin yaradılmasıdır.
Bu çərçivədə insan itkisi, bərpa xərcləri və iqtisadi zərərlər qiymətləndirilərək təcavüzkar tərəfə tətbiq edilə bilər.
Belə mexanizm silahlanma yarışını zəiflədə və hərbi xərclərin artmasının qarşısını ala bilər. NATO hədəflərinin 3,5 və ya 5 faizə yüksəlməsi fonunda sosial investisiyaların sıxışdırılması riski artır. Bu hədəflərin yenidən nəzərdən keçirilməsi isə qlobal cəmiyyətlər üçün faydalı ola bilər.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
