Ordu.az xəbər verir ki, İTÜ Sıfır Tullantı İnstitutunun direktoru dosent Börte Köse Mutlu AA müxbirinə açıqlamasında resurslardan səmərəli istifadə baxımından təkrar emalın əhəmiyyətinə diqqət çəkib.

Hər gün tonlarla tullantının toplandığını bildirən Mutlu qeyd edib ki, çox yer tutan bu tullantılar düzgün şəkildə saxlanmadıqda təbiətə qarışır və oradan qida zənciri vasitəsilə ətraf mühitə və insanlara çatır.

Elektron cihazlarda istifadə olunan qızıl, gümüş, mis, palladium, nikel kimi qiymətli metalların təkrar emal yolu ilə çıxarılaraq ölkə iqtisadiyyatına qazandırıldığını bildirən Mutlu deyib: “Telefonun markası, modeli və istehsal ili dəyişə bilər, amma bir telefondan 25-35 milliqram qızıl əldə olunur. Daha aydın ifadə etsək, 1 milyon telefon topladıqda onlardan orta hesabla 35 kiloqram qızıl əldə edilir. İllik tullantı istehsalımıza baxdıqda, iqtisadiyyata qaytarıla bilməyən ciddi bir paydan danışırıq. Bu, bütün dünyada belədir. Tam dövri sistem hələ qurulmayıb. Burada ilk növbədə toplama və çeşidləmə mərhələsində uğur faizimizi artırmalıyıq”.

Mutlu təkrar emal prosesi ilə bağlı bunları qeyd edib:

“Bu, birbaşa əlimizlə qızılı çıxardığımız bir proses deyil. Çox mürəkkəb strukturlar var. Müxtəlif elektron tullantılar mövcuddur. Tək bir telefondan danışsaq belə, bərpa üçün 4 mərhələ tətbiq etməliyik. Bu mərhələlərin ən vacibi elektron tullantıların toplanması və öz daxilində təsnifləşdirilməsidir. Sadə görünən, amma ümumi səmərəliliyi azaldan və diqqət yetirilməli olan mərhələ budur. Elektron tullantılar toplandıqdan sonra lisenziyalı qurumlar tərəfindən emal olunur. Vətəndaşlar bunları təhvil məntəqələrinə verə bilərlər. İnsanların bunu özləri etməsi mümkün deyil. Hamısını geri qazandıqda, yenidən mədənçilik etmək əvəzinə bu üsulla əldə etmiş oluruq. Bu, ölkə iqtisadiyyatına, enerji və xammal müstəqilliyinə sosial fayda verir, ətraf mühitə fayda verir. Vətəndaşlar üçün iqtisadi təşviq mexanizmləri də mövcuddur və bunlar inkişaf etdirilir”.

“Sıfır Tullantı” vurğusu

Mutlu köhnə elektron məhsulların təkrar emala cəlb olunmaması səbəbindən böyük iqtisadi itkilərin yarandığını vurğulayaraq deyib: “Ölkəmiz baxımından bunlar 100% toplandıqda və şəhər mədənçiliyi aparıldıqda təxminən 1 milyard avro gəlir əldə etmək olar. Hazırda bu baş vermədiyi üçün 1 milyard avronu iqtisadi itki kimi qiymətləndirə bilərik. Bunu bir sektor kimi nəzərdən keçirsək, bu məbləğ təxminən 1 milyon turistin yay mövsümündə ölkəyə gələrək iqtisadiyyata verdiyi töhfəyə bərabərdir. Buna görə vacibdir. Təbii ki, biz hər şeydən əvvəl iqtisadiyyatdan öncə ‘ətraf mühit’ deyirik, əvvəlcə “sıfır tullantı” deyirik”.

Mutlu bildirib ki, dünyada elektron tullantıların yalnız 20%-i təkrar emal olunur: “Əhalini maarifləndirməklə və dövlətin, eləcə də özəl qurumların təşviq mexanizmləri ilə elektron tullantıları sistemli şəkildə toplamaq mümkündür və bunu yaxın zamanda tam yaygın hala gətirəcəyik. Təkrar emal və rafinasiya proseslərini mütəxəssislər həyata keçirməlidir. Təhlükəli kimyəvi maddələrin mövcudluğu və proses zamanı yarana biləcək zərərli qaz və maye tullantılar səbəbilə qəza və sağlamlıq riskləri var. Fərdi şəkildə bu işlə məşğul olmaqdan uzaq durub sistemə töhfə vermək lazımdır”.

Dosent Mutlu Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın həyat yoldaşı Əminə Ərdoğanın başladığı Sıfır Tullantı Hərəkatı çərçivəsində görülən işlərə də diqqət çəkib.

“İkinci xammal olur”

Okan Universitetinin İncəsənət, Dizayn və Arxitektura fakültəsində çalışan Enerji mühəndisi doktor müəllim Sevil Alp bildirib ki, Türkiyədə 1 milyon ton elektron tullantı var, lakin onların böyük hissəsi qeydiyyata alınmır və təkrar emal edilmir.

Alp qeyd edib ki, bu tullantılar nizamsız şəkildə toplandıqda və evlərdə, anbarlarda saxlanıldıqda illik 1 milyard avro zərər yaranır: “Bir telefonun nə dəyəri ola bilər ki” deyə düşünürlər, amma toplu halda, tonlarla baxdıqda bu çox böyük iqtisadi dəyərdir. Bunlar sənayedə, müdafiə sənayesində, yüksək texnologiyada istifadə olunur. Bu cihazlar ölkəyə daxil olduqdan sonra artıq resursa çevrilir. Ya bunu düzgün sistemlərlə istifadə edəcəyik, ya da evlərdə və zibilliklərdə saxlayaraq iqtisadi dövriyyədən çıxaracağıq. Bu qiymətli metallar əslində “ikinci xammal”dır və evlərdə gözləyən resurs halına gəlir. İstifadə olunmadıqda iqtisadiyyata faydası olmur. Sənayeyə daxil olduqda isə çox böyük dəyər yaradır”.

“Biz bu işə “yerüstü mədənçilik” deyirik”

Elektron tullantıların iqtisadiyyata qaytarıldığı müəssisələrdən biri olan “Akademi Çevre Entegre Atık Yönetimi Endüstri AŞ”də müəssisə müdiri Zekican Gündüz bildirib ki, qiymətli metallar köhnə cihazların elektron kartlarında, prosessorlarında və sərt disklərində yerləşir.

Gündüz bu metalların əldə olunması prosesini belə izah edib:

“Tullantılar daxil olduqdan sonra növlərinə görə ayrılır. Sonra kartların üzərindəki plastik hissələr ayrılır və daha sonra emal zavoduna göndərilir. Emal zavodunda fiziki ilkin qırma prosesindən sonra sobalarda əridilir. Təxminən 1 ton elektron kart əridildikdə 300 kiloqrama yaxın metal əldə olunur və uyğun qəliblərə tökülür. Bu metalın böyük hissəsi misdən ibarətdir. Daha sonra kimyəvi emala keçirilir. “Elektron palçıq” adlandırdığımız hissədə digər metallar toplanır. Kimyəvi üsullar vasitəsilə qızıl, gümüş kimi qiymətli metallar ayrı-ayrılıqda əldə edilir. Əldə olunan məhsullar sənayeyə və iqtisadiyyata qaytarılır”.

Gündüz bildirib ki, yaxın keçmişə qədər Türkiyədə kifayət qədər güclü emal zavodu olmadığı üçün bəzi proseslər xaricdə aparılırdı, lakin infrastrukturun inkişafı ilə artıq bu işlərin hamısı ölkə daxilində həyata keçirilir.

İnsanların köhnə cihazları şəxsi məlumatlarına görə və ya “yenidən lazım olar” düşüncəsi ilə evdə saxladıqlarını bildirən Gündüz deyib: “Bu ən böyük səhvdir. Proqram yeniləmələri kimi səbəblərlə bu cihazlar zamanla istifadəsiz vəziyyətə düşür. Türkiyədə təxminən 1 milyon ton elektron tullantı olduğu hesablanır, lakin ötən il cəmi 56 min ton tullantı toplanıb. Böyük hissəsi anbarlarda və evlərdə iqtisadiyyata qazandırılmadan saxlanılır. Biz bu işə “yerüstü mədənçilik” deyirik. 1 ton köhnə mobil telefon təkrar emal edildikdə təxminən 300 qram qızıl əldə olunur. Halbuki mədən ocağında 1 ton torpaq emal edildikdə cəmi bir neçə qram qızıl əldə edilir. Biz bu prosesi həyata keçirərək həm təbiəti qoruyur, həm də məhsulu yenidən əldə edib sənayedə istifadə edirik”.


Sevinc Əliyeva
Ordu.az