Başqa istiqamətlərə gedən və ya oradan gələn gəmilərə keçidə icazə veriləcək, bu isə İranın ABŞ-İsrail zərbələrinə cavab olaraq faktiki bağladığı kritik su yolu olan Hörmüz boğazından keçid deməkdir.
Bu addım müharibəni dayandırmaq üçün hər iki tərəfin danışıqlarçılarının razılığa gələ bilməməsindən sonra atılıb. Müharibə fevralın 28-dən başlayıb.
ABŞ Prezidenti Donald Tramp bildirib ki, Pakistanda İranla aparılan birbaşa danışıqlar uğursuz olub, çünki İran “nüvə ambisiyalarından imtina etmək istəməyib”.
İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü isə uğursuzluğa görə ABŞ-nin “həddindən artıq tələblərini və qanunsuz istəklərini” günahlandırıb.
İranla danışıqlar nəticəsiz qaldıqdan sonra əsas sual budur: bundan sonra nə baş verəcək?
Tramp blokada barədə nə deyib?
ABŞ Prezidenti Donald Tramp bazar günü “Truth Social” platformasında paylaşım edərək bildirib ki, ABŞ “Hörmüz boğazına daxil olmağa və ya oranı tərk etməyə çalışan istənilən və bütün gəmiləri BLOKADAYA ALACAQ”.
“Mən həmçinin Hərbi Dəniz Qüvvələrimizə beynəlxalq sularda İrana rüsum ödəmiş hər bir gəmini axtarmağı və saxlamağı tapşırdım. Qanunsuz rüsum ödəyən heç kəs açıq dənizlərdə təhlükəsiz keçidə malik olmayacaq”, - deyə Tramp bildirib.
O əlavə edib ki, ABŞ İranın boğazda yerləşdirdiyini dediyi minaları da məhv etməyə başlayacaq.
“Bizə, yaxud dinc gəmilərə atəş açan istənilən iranlı CƏHƏNNƏMƏ GÖNDƏRİLƏCƏK!”, - deyə o davam edib.
Tramp, həmçinin bildirib: “Müəyyən mərhələdə sərbəst keçidlə bağlı razılaşma əldə olunacaq, lakin İran buna imkan vermədi, sadəcə dedi ki, haradasa orada mina ola bilər, bunu da onlardan başqa heç kim bilmir”.
O, başqa bir paylaşımında qeyd edib: “İran Hörmüz boğazını açacağına söz vermişdi və onlar bunu bilərəkdən etmədilər. Verdikləri vədə uyğun olaraq, onlar bu BEYNƏLXALQ SU YOLUNUN AÇILMASI prosesinə başlamalı və bunu TEZ etməlidirlər!”.
Blokada praktikada necə işləyər?
ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri Komandanının 2022-ci il hərbi dəniz əməliyyatları hüququ üzrə təlimat kitabında blokada “düşmən dövlətə məxsus, onun işğalı altında olan və ya nəzarət etdiyi müəyyən limanlara, aerodromlara və ya sahil zonalarına bütün dövlətlərin (həm düşmən, həm də neytral) gəmi və/və ya təyyarələrinin daxil olmasının və çıxmasının qarşısını almaq üçün aparılan hərbi əməliyyat” kimi tərif olunur.
Tramp əvvəlcə ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin boğazın blokadasına “dərhal qüvvəyə minmək şərti ilə” başlayacağını demişdi.
Daha sonra bazar günü ABŞ-nin “Fox News” telekanalına o bildirib ki, blokada “bir qədər vaxt aparacaq, amma çox tezliklə effektiv olacaq”. Tramp bunu “ya hamı, ya da heç kim” siyasəti kimi təsvir edib.
ABŞ Mərkəzi Komandanlığı “X” platformasında paylaşım edərək qüvvələrinin blokadanın tətbiqinə bazar ertəsi EDT vaxtı ilə saat 10:00-da, BST ilə saat 15:00-da başlayacağını bildirib.
“Blokada İran limanlarına və sahil zonalarına daxil olan və ya oradan çıxan bütün ölkələrin gəmilərinə qarşı qərəzsiz şəkildə tətbiq ediləcək, buna Ərəb körfəzində və Oman körfəzində yerləşən bütün İran limanları daxildir”, - deyə məlumatda qeyd edilir.
Mərkəzi Komandanlıq əlavə edib ki, ABŞ qüvvələri İran limanları istisna olmaqla digər limanlara gedən və oradan gələn gəmilərin sərbəst hərəkətinə mane olmayacaq və blokada başlamazdan əvvəl kommersiya dənizçilərinə rəsmi bildiriş vasitəsilə əlavə məlumat veriləcək.
Tramp bildirib ki, boğazın blokadasında başqa ölkələr də iştirak edəcək, lakin hansılar olduğunu açıqlamayıb. BBC-nin əldə etdiyi məlumata görə, Böyük Britaniya blokadada iştirak etməyəcək.
Tramp həmçinin “Fox News”a bildirib ki, NATO boğazı “təmizləməyə” kömək etməyi təklif edib. O əlavə edib ki, “çox uzaq olmayan bir vaxtda” boğaz yenidən sərbəst istifadəyə açılacaq.
Tramp bildirib ki, ABŞ minatəmizləmə gəmiləri cəlb edəcək, Böyük Britaniya da NATO üzvü kimi bunu edəcək.
“Anladığım qədərilə, Böyük Britaniya və daha bir neçə ölkə minatəmizləmə gəmiləri göndərir”, - deyə o bildirib.
Baş nazir Kir Starmer bundan əvvəl bildirmişdi ki, Britaniyanın hərbi mina axtarış sistemləri artıq regiondadır.
Böyük Britaniya hökumətinin sözçüsü deyib: “Biz naviqasiya azadlığını və Hörmüz boğazının açılmasını dəstəkləməyə davam edirik, bu isə qlobal iqtisadiyyata və ölkə daxilində yaşayış xərclərinə dəstək üçün təcili zəruridir”.
Sözçü əlavə edib: “Hörmüz boğazı rüsum tətbiqinə məruz qalmamalıdır. Biz Fransa ilə və digər tərəfdaşlarla birlikdə naviqasiya azadlığını qorumaq üçün geniş koalisiya yaratmaq istiqamətində təcili işləyirik”.
ABŞ-dəki üç hüquq eksperti BBC-yə bildirib ki, blokada dəniz hüququnu poza bilər. Onlardan biri həmçinin sual edib ki, hərbi yolla tətbiq olunan blokada hazırkı atəşkəs razılaşmasını poza bilərmi.
ABŞ boğazı niyə blokadaya almaq istəyir?
Boğazın coğrafiyası İranın müharibə boyu ondan təzyiq vasitəsi kimi istifadə etməsinə imkan verib, Tehran dar su yolundan keçidi seçmə qaydada məhdudlaşdıraraq neft qiymətlərini artırıb.
Tehran bəzi gəmilərin keçidi üçün çox böyük məbləğlər alıb.
Tramp boğazı bağlamaqla İran hökuməti üçün mühüm gəlir mənbəyini kəsə bilər, halbuki bu, neft və qaz qiymətlərinin daha da artmasına səbəb ola bilər.
O, “Fox News”a deyib: “Biz İranın bəyəndiyi adamlara neft sataraq pul qazanmasına, bəyənmədiklərinə isə satmamasına imkan verməyəcəyik”. Tramp məqsədin bu mühüm gəmiçilik kanalından “ya hamının, ya da heç kimin” keçməsini təmin etmək olduğunu bildirib.
Analitiklər hesab edirlər ki, ABŞ prezidentinin bəyanatı İranı Vaşinqtonun şərtləri ilə razılaşmağa məcbur etmək üçün təzyiq yaratmağa yönəlib.
CBS telekanalının “Face the Nation” proqramında Ohayo ştatından respublikaçı konqresmen Mayk Törner bildirib ki, blokada Hörmüzdəki vəziyyətin həllinə nail olmaq vasitəsidir.
“O, “Biz sadəcə onların kimin keçəcəyinə qərar verməsinə imkan verməyəcəyik” deməklə, şübhəsiz ki, bütün müttəfiqlərimizi və hamını masa arxasına çağırır. Bu məsələ həll olunmalıdır”, - deyə o bildirib.
Lakin Virciniya ştatından senator, Senatın Kəşfiyyat Komitəsində yüksək vəzifəli demokrat Mark Uorner CNN-ə deyib: “Mən başa düşmürəm ki, boğazı blokadaya almaq iranlıları onu açmağa necə vadar edəcək”.
Təsiri nə olacaq?
BBC-yə danışan gəmiçilik eksperti Lars Yensenin sözlərinə görə, yaxın dövrdə Trampın boğazın blokadaya alınması təhdidi bu su yolunda hərəkət edən cəmi az sayda gəmiyə təsir edəcək.
“Əgər amerikalılar bunu həqiqətən etsələr, bu, çox kiçik bir gəmi axınını dayandıracaq. Ümumi mənzərədə bu, əslində heç nəyi dəyişmir”, - deyə o qeyd edib.
“Vespucci Maritime” şirkətinin baş icraçı direktoru olan Yensen bildirir ki, İran rüsumunu ödəyən gəmilərin təhlükəsiz keçidinin qarşısının alınacağı ilə bağlı Trampın təhdidi də az təsir göstərəcək, çünki bunu edən hər hansı şirkət artıq rejimə ödəniş etdiyinə görə Amerika sanksiyaları ilə üzləşəcək.
“Birincisi, keçən gəmi çox azdır. Onların içərisində ödəmə edənlər daha da azdır və ödəmə edənlər onsuz da artıq Amerika sanksiyalarına məruz qalacaq”, - deyə o bildirib.
Yensenin sözlərinə görə, gəmiçilik şirkətlərinin çoxu ehtimal olunan sülh razılaşmasının olub-olmayacağını və bunun qüvvədə qalıb-qalmayacağını gözləyəcək, əgər belə bir hal baş versə, gəmiçiliyin tədricən bərpası yenidən başlaya bilər.
Boğazdakı hazırkı vəziyyət nədir?
ABŞ-İsrailin İranla müharibəsində 2026-cı il aprelin 7-də razılaşdırılmış iki həftəlik atəşkəsə dar su yolundan “təhlükəsiz keçid”in təmin olunacağı şərti daxil edilmişdi.
Lakin bundan sonra ərazidəki gəmilər boğazı icazəsiz keçməyə cəhd etsələr, “hədəfə alınacaq və məhv ediləcəkləri” barədə mesajlar alıblar və atəşkəs elan edildikdən sonra ilk üç gündə cəmi bir neçə gəmi bu marşrutla hərəkət edib.
“BBC Verify”ın “MarineTraffic” gəmi izləmə məlumatları əsasında apardığı təhlilə görə, aprelin 10-u BST vaxtı ilə saat 17:00-dək atəşkəsdən sonra boğazdan keçən cəmi 19 gəmi izlənilib.
Onlardan dördü neft, qaz və ya kimyəvi maddələr daşıyan tankerlər olub. Qalanları isə müxtəlif tipli quru yük gəmiləri və ya konteyner gəmiləri kimi qeyd edilib.
Digər gəmilər isə yerləşdikləri yeri yayımlamadan bu marşrutla hərəkət ediblər.
Bu göstərici münaqişə fevralın 28-də başlamazdan əvvəl hər gün boğazdan orta hesabla keçən 138 gəmi ilə müqayisə olunur.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
