Ötən günlərdə “Epic Fury” əməliyyatı zamanı ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus F-15E “Strike Eagle” və A-10 “Warthog” təyyarələrinin vurulması hava müharibəsində ən təhlükəli ssenarilərdən biri olan bu vəziyyətə diqqəti artırdı. Çox vaxt ölümcül olsa da, vurulma hallarında, əgər bir neçə amil uğurla baş verərsə (katapultla tərk etmə, gizlənmə və xilasetmə), pilot üçün sağ qalmaq mümkündür. Hər iki son hadisə uğurlu xilasetmə ilə nəticələnib və bu, həm hava döyüşlərinin qəddarlığını, həm də Döyüş Axtarış və Xilasetmə (CSAR) əməliyyatlarının mürəkkəbliyini göstərir. Bu, amerikalı pilotların belə vəziyyətlə ilk qarşılaşması deyil.
Amerikalı pilotlar əvvəllər də vurulublar
Vyetnam müharibəsi ABŞ təyyarələrinin düşmən ərazisində vurulmasının çoxsaylı nümunələri ilə zəngin idi. Bir çox hallarda pilotlar Şimali Vyetnamın dərinliklərində olurdu və bu da onların tutulması və ya öldürülməsini qaçılmaz edirdi. “Bəxti gətirənlər” isə müharibənin qalan hissəsini Şimali Vyetnam əsirliyində keçirirdilər. Onların arasında ən məşhurlarından biri ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin pilotu və sonradan senator və prezidentliyə namizəd olmuş Con Makkeyn idi. O, 1973-cü ildə azad olunana qədər məşhur “Hanoi Hilton” həbsxanasında altı il saxlanılmışdı.
Cənubi Vyetnam ərazisinə daha yaxın bölgələrdə vurulan pilotların isə bəzən şansı daha çox olurdu. 1972-ci ildə baş verən məşhur hadisələrdən birində “Bat 21” çağırış işarəli EB-66 “Destroyer” siqnal kəşfiyyat təyyarəsi Şimali Vyetnam ərazisində vurulmuşdu. Təyyarənin pilotu polkovnik-leytenant Cin Hemblton məxfi məlumatlara malik olduğu üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. O, 11 gün ərzində yer səthində gizlənərək sağ qalmağı bacardı. Xilasetmə əməliyyatı çox geniş miqyaslı idi, çoxsaylı təyyarə və bölmələri əhatə edirdi. Nəticədə Hemblton ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin SEAL xüsusi təyinatlıları və Cənubi Vyetnam komandoları tərəfindən xilas edildi. Bu, tarixdə ən böyük CSAR əməliyyatlarından biri sayılır.
ABŞ 1990-cı illərdə keçmiş Yuqoslaviya üzərindəki hava müharibələri zamanı da vurulmuş pilotların xilas edilməsi problemi ilə üzləşdi. 1995-ci ildə kapitan Skott O-Qredi Bosniya üzərində SA-6 zenit-raket kompleksi ilə vurulan F-16C təyyarəsində idi. O-Qredi düşmən ərazisində altı gün sağ qalaraq həşərat yeyib yağış suyu içmişdi. O, serb patrullarından gizlənərək ABŞ dəniz piyadalarının helikopterlə həyata keçirdiyi əməliyyat nəticəsində xilas edildi. Bu hadisə 2001-ci ildə çəkilmiş “Behind Enemy Lines” filminin əsas süjet xəttinə ilham verdi.
1999-cu ildə isə F-117 “Nighthawk” gizli təyyarəsi Serbiyanın yer-hava raketi ilə vuruldu. F-117 stels texnologiyaya malik olsa da, bu hadisə göstərdi ki, belə texnologiya təyyarəni tam görünməz etmir. Serb qüvvələri uçuş marşrutundakı təkrarlanan nümunələrdən istifadə edərək təyyarəni vurmağa nail olmuşdu. Pilot polkovnik-leytenant Darrell Zelko katapultla xilas oldu və bir neçə saat ərzində ABŞ helikopterləri tərəfindən çıxarıldı.
ABŞ vurulma hadisələrindən nə öyrənə bilər?
Tarixi vurulma halları ABŞ hava əməliyyatları üçün bir neçə mühüm nəticə ortaya qoyur.
Birincisi, texnoloji üstünlüyün toxunulmazlıq demək olmadığını sübut edir. F-117 kimi qabaqcıl gizli təyyarə belə nisbətən zəif rəqib tərəfindən vurula bildi. Asimmetrik müdafiə sistemləri müasir təyyarələrə qarşı effektivdir. Bu yaxınlarda F-15E təyyarəsinin portativ zenit raketi ilə vurulması da bunu bir daha təsdiqlədi. Bu dərs yalnız vurulma halları ilə məhdudlaşmır. Məsələn, ABŞ hazırda İran üzərində hava üstünlüyünə və texnoloji üstünlüyə malik olsa da, pilotsuz uçuş aparatları, sürətli hücum qayıqları və raketlər kimi ucuz və sadə sistemlər İranın hələ də davamlı təhdid yarada bilməsini təmin edir.
İkincisi, sağ qalma hazırlığının vacibliyini göstərir. Hərbi hava heyətləri SERE (sağ qalma, gizlənmə, müqavimət və qaçış) təlimi keçir. Hemblton 11 gün düşmən axtarışına baxmayaraq sağ qaldı, O-Qredi isə 6 gün. Son dövrdə İrandan xilas edilən F-15E ekipaj üzvü isə çətin dağlıq ərazidə təqib olunarkən 48 saat sağ qala bildi.
Üçüncüsü, ABŞ hərbi doktrinasının əhəmiyyətini göstərir. Bu doktrinaya görə, vurulan heç bir hərbçi arxada buraxılmır. CSAR öhdəlikləri yüksək risklərə baxmayaraq yerinə yetirilir. F-15E ekipaj üzvünün son xilasetmə əməliyyatı bunu açıq şəkildə göstərdi, bu əməliyyatda çoxsaylı təyyarə və qüvvələr, hətta Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin dezinformasiya kampaniyası belə istifadə olundu. ABŞ-nin vurulmuş pilotları xilas etmək üçün hər cür vasitəyə əl atması düşmən arxasında fəaliyyət göstərən şəxslər üçün motivasiya və güvən mənbəyidir.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
