"Pilot" sözünə uyğun 1269 nəticə tapıldı!

Diqqət, quşlar havadadır! Aviasiya quşlara qarşı – II Yazı

2019/09/96135-3138999282.jpg
Oxunub: 3215     11:51     28 Sentyabr 2019    
(II yazı. I yazını BURADAN oxuya bilərsiniz)

Məqalənin ilk hissəsində hərbi və mülki aviasiya ornitologiyasının tarixi ilə tanış olduq. İndi isə məqalənin son hissəsində təəssüf ki, hələ də mükəmməl olmayan təyyarələrin quşlarla toqquşmasının qarşısını almaq metodlarına, texnikasına diqqət yetirəcəyik.

Aerodromda aktiv quş qovan elementlərin yerləşdirilməsi

Yəqin ki, təyyarələri quşlardan qorumağın ən asan yolu aerodromun müntəzəm olaraq baxımlı və səliqəli saxlanılmasıdır. Burada məqsəd quşları cəlb etməyən bir görüntünü yaratmaqdan ibarətdir. Buna görə yaxınlıqda heç bir zibillik olmamalıdır, iti quş gözlərinin diqqətini çəkməmək üçün bütün məişət tullantıları yalnız qeyri-şəffaf torbalarda saxlanılmalıdır. Bundan əlavə, bütün dayaz su obyektləri də aradan qaldırılmalıdır - onlar ən təhlükəli, ağır və yavaş hərəkət edən su quşlarının yaşayış yerinə çevrilə bilər. Enmə zolağının yaxınlığındakı ot əlbəttə ki, müntəzəm olaraq biçilməlidir ki, quşlar yuva sala bilməsin və ya çəmənliklərdəki otlar qısa yonca növü ilə əvəz olunmalıdır. Hündür otların olmaması, yırtıcı quşların ovladığı kiçik gəmiricilərin məskunlaşmasının qarşısını almağa da kömək edir. Uçuş zolaqlarından 150-200 metr məsafədə bütün ağac və kolların kəsilməsinə də üstünlük verilməlidir.

Bunlar hava daşınmalarda təhlükəsizliyin təmin edilməsini əlaqələndirən Beynəlxalq Mülki Aviasiya Təşkilatının (International Civil Aviation Organization - ICAO) göstərişlərindən biridir. Sonrası daha qəlizdir. Özünə hörmət edən şirkətlərdə mütəxəssislər öz növbəsində quşların qidası olan həşərat cəlb edən floranı araşdırırlar. Çox vaxt yuxarıda göstərilən üsulların hamısı təsirli olmur - quş sürüləri uçuş-enmə zolağının eni boyunca dəstə ilə uçmaqda davam edir. Hava limanlarından bir neçə kilometr məsafədə ərazi diqqətlə araşdırılmalıdır. Beləliklə, Tomskdə göyərçin sürüsünün yerli hava limanının uçuş-enmə zolağı üzərində eninə ölümcül uçuşlarını dayandırmaq mümkün oldu. Məlum oldu ki, yüzlərlə göyərçin ən yaxın kənddən fermaya qidalanmaq üçün uçur.

Mövcud olan bütün yemləri quşlardan təcrid etdilər və bu problemi həll etdi. Yeri gəlmişkən, bütün yaşayış məntəqələrindən hava limanlarını uzaqlaşdırmaq da mümkün deyil, quşlar isə kənd ərazilərini əla yem bazası hesab edirlər.

Təbii ki, aerodrom və hava limanlarını qorumağın passiv üsulları tamamilə yetərli deyil və aktiv maneə törətmə texnologiyası ilə birlikdə istifadə edilməlidir. Məsələn Rusiyada hər on quş növündən birinin Qırmızı Kitaba düşdüyünü də xatırlamaq vacibdir. Bu cavabdeh orqanları hava yollarının aktiv qorunmasına yeni və xüsusi metodlar tətbiq etməyə məcbur edir.

Quşları qorxutmağın ən erkən üsullarından biri, quşlara qarşı yırtıcı quşların həyəcan siqnallarını yayan bioakustik qurğulardan istifadə olub. Bu metodu ilk dəfə tətbiq edən, 1954-cü ildə fəlakət səsləri ilə sığırçın sürülərini dağıdan amerikalılar oldu. Müasir bir nümunə isə kənd təsərrüfatı ərazilərindən tutmuş, böyük aviasiya nəqliyyat qovşaqlarına qədər geniş tətbiq sahəsi olan və quşlar üçün zəhərli istehsal sahəsinə malik "Bird Gard" və qurğusudur. "Biozvuk" MS və "Berkut" kimi rus nümunələri də mövcuddur. Belə bir vasitələrin istifadəsi üçün ümumi tələblərdən biri onların insanların yaşayış yerlərindən uzaqda quraşdırılmasıdır- yayılan səs səviyyəsi çox yüksəkdir (120 dB-dən yüksək) və bu kiçik bir kəndin sakinlərinin psixoloji tarazlığını poza bilər. 100 metr məsafədə belə bir səs insanın qusmasına da səbəb ola bilər. "Biozvuk" MS sistemi və daha az güclü MM modifikasiyası 2017-ci ildən etibarən Rusiya Müdafiə Nazirliyinə verilib. Aydındır ki, bioakustik qovucuların istifadəsi üçün ən vacib obyektlərdən biri Hmeymimdəki aviabaza idi. Birincisi, qışda orada quşların fəaliyyəti azalsa da, bu əhəmiyyətsiz dərəcədə olurdu, buna görə quşlarla qarşılaşma təhlükəsi praktiki olaraq il boyu mövcud olur. İkincisi, Orta Şərq müxtəlif növ quşların əsas köç yollarından biridir. Bioakustik sistemlərin istehsalçıları xatırladır ki, yalnız quşlar üçün panika siqnalları yetərli deyil. Zaman-zaman silah atışlarını təqlid etmək üçün səs-küylü propan silahlar da tələb olunur.

Əsl yüksək texnologiyalı yenilik hava limanı və hərbi bazanın ətrafında müstəqil şəkildə patrul xidməti apara bilən, Cənubi Koreya mühəndisləri tərəfindən hazırlanan "Airport Birdstrike Prevention System" adlı robot oldu.

Bort lokatoru tərəfindən quşlar aşkar edildikdə, sistem onu akustik silahlarla (13 quş növünün "dilini" bilir) qorxudur və lazerlə şüalandırır.


ABŞ-ın "Bird Gard" qurğusu

Bununla bərabər quşlar səs qovucularına adekvat cavab verməyə həmişə hazır olmurlar. Beləliklə, 80-ci illərinin sonlarında SSRİ-nin hərbi və mülki aviasiya mütəxəssisləri qağayıların bioakustik qovuculara nə qədər tez uyğunlaşdığını müəyyənləşdirmək məqsədilə təcrübə keçirmək qərarına gəldilər.

Sınaq yeri üçün yemlənən qağayılardan sanki qar örtüyünə bürünən zibillik yaxınlığındakı Pulkovo Hava Limanını seçdik. Qovucu siqnallar səsləndirildi. Hər dəfə daha az sayda quşun bu siqnala reaksiya verdiyi məlum oldu. Təəccüblüdür ki, hətta helikopter meydançası yaxınlığındakı fermalarda yaşayan toyuqlar da vaxt keçdikcə birbaşa onların üstündən uçan vasitələrin səsinə tamamilə laqeyd qalırdılar. Buna görə də bioakustikanın siqnalları yalnız qorxudulmayan nümunələrə qarşı təsirli ola bilər.

Bir vaxtlar belə qoruyucu aerodrom sistemləri olan Sovet Hərbi Hava Qüvvələri dalana dirəndi. Hər il ordu quşlarla toqquşmada 250-yə qədər mühərrik və pilotlarla birlikdə bir neçə təyyarə itirdi.


Hərbi Hava Qüvvələri Meteoroloji Xidmətinin rəisi, general-mayor Viktor Litvinov 80-ci illərin əvvəllərində deyirdi: "Hələ də qənaətbəxş nəticələr əldə etməməyimizin əsas səbəbinin insan amili olduğunu hesab edirəm. Bəzi məmurlar hələ də vacib bir dövlət vəzifəsinin həllində məsuliyyət hiss etmirlər. Quşlarla toqquşmanı təbii bir hadisəyə aid edərək onu ölümcül və qaçılmaz hesab edirlər. Buna görə aviasiya bölmələrinin ştatdankənar ornitoloji komissiyalarının işi tez-tez meteoroloji bölmələrə verilən vəzifələri yerinə yetirməklə bitir. Quşların toqquşmasının qarşısını almaq üçün profilaktik işlər heç də həmişə məqsədyönlü aparılmır. Aerodrom bölgələrində quşların sayını və davranışını tənzimləmək üçün etibarlı metodların olmaması da buna təsir göstərir. Quşları aşkar etmək və qorxutmaq üçün texniki vasitələr müasir standartlara cavab vermir. Başqa bir problem isə İttifaq və Muxtar Respublikaların Nazirlər Soveti, yerli orqanlar, aerodromlara bitişik ərazilərdə quşların yığılmasına səbəb olan sənaye və məişət tullantıları, meyvə və giləmeyvə plantasiyalarının yaradılmasının qarşısını almır".

Bu cür tənqidlərin nəticəsi, təyyarə obyektləri yaxınlığında quşlarla mübarizə üçün bir sıra tədbirlərin hazırlanmasının zəruriliyini açıq şəkildə ifadə edən SSRİ hökumətinin sərəncamının verilməsinə səbəb oldu. Lakin bu, ölkənin dağılmasından yalnız bir neçə il əvvəl baş verdi...

Fişəng, kimya və şarlar

Qovucu təsirini artırmaq üçün əlavə olaraq "Xalzan" raket buraxıcısı kimi vasitələrdən və PDDOP-26 piropatronundan (quşların qovulması üçün sursatdan) istifadə olunur. Cihaz havada qığılcım və narıncı tüstü ilə müşayiət olunan 50 desibel gücündə partlayışla göydə əsl şou yaradır. Səs-küylü qaz silahlarının sələfləri asetilenin partladığı karbid qurğuları idi. Zamanla başa düşdülər ki, hazır qazı partlatmaq, onu karbid və su ilə sintez etməkdən daha təhlükəsiz və daha rahatdır. Lakin hər halda, bu cür sistemlər partlayış və yanğın təhlükəsi səbəbindən mülki hava limanları üçün daha az qəbulediləndir. 80-ci illərin sonundan bəri, 2 km məsafədəki quşlarda narahatlıq vəziyyətini yarada bilən lazer şüasını yayan qurğular dünya praktikasında qəbul edildi. Bu işin qabaqcılları da, Missisipi vadisinin quşlarında cihazları ilk sınayan amerikalılar oldu.


Quşlarla mübarizənin kardinal yollarından biri də bu heyvanların kütləvi zəhərlənməsi olub. Bu təcrübəyə heç də bütün ölkələrdə icazə verilmir. Belə ki, İtaliya, Avstriya, Portuqaliya və bir sıra digər Aİ ölkələri quşlara kimyəvi təsiri tətbiqi qadağan edir. Avisidlər (quş zəhərləri) ABŞ-da da qadağandır. Rusiyada bu cür maddələr aviasiya sektorunda deyil, kənd təsərrüfatı sahələrini qorumaq üçün istifadə olunur. Əsas maddə avitrol adlanır. Onun özü və ən kiçik konsentrasiyalarda törəmələri, heyvanlarda dəhşətli quş qışqırıqları ilə müşayiət olunan məcburi konvulsiyalara səbəb olur. Bu eyni növdən olan digər quşları daha çox qorxudur.

Alfa xloralosis isə aerodromlarda istifadə olunarkən quşlar üçün dərin yuxu gətirir. Sərbəst pozalarda yatan quşlar, digərlərinin çaxnaşmasına, ərazinin kütləvi və ölümcül zəhərlənməsinə şübhə yaradır. Nəticədə hava məkanına girən qanadlılar uzun müddət çəkilirlər. Yeri gəlmişkən, quşların cəsədlərini kütləvi asmaq texnikası da təsirli vasitədir. Kimyəvi maddələrin istifadəsinin mənfi cəhəti ölüm hallarının əhəmiyyətli faizi və zəhərli havanın aerodromlardan qalxmasıdır.

Quşların çox iti gözləri var. Elm adamları bu xüsusiyyəti onlara qarşı çevirməyi yoxlayıblar. Yırtıcı quş gözünün və ya şarlardakı fərqli rəngdə dairələrin parlaq görüntüsü quşlarla mübarizədə yeni bir vasitəyə çevrilib.

Bu yalnız ilk dəfə üçün keçərlidir. Sovet hərbi meteoroloqlarının xatirələrindən: "Mən "şar- göz" yeniliyini xatırlayıram. Yaponlar təklif etdi ki, SSRİ onlardan quşlarla mübarizə üçün effektiv vasitə alsın. Uçuş-enmə zolağı ərazisində şahinin gözü şəklində şişmə şar kabellə havaya buraxıldı. Quşlar bunun yırtıcının gözü olduğundan qorxub, ərazidən uçaraq uzaqlaşmalı idilər. Hava limanlarının birində şarı sınadıq və həqiqətən işlədiyini gördük. Hərbi Hava Qüvvələri Yaponiyadan bütün birliklər arasında paylanan böyük bir şar dəsti aldı. Tezliklə, quşların "şar göz" varlığına alışdıqları və nəticədə buna məhəl qoymadığı məlum oldu.

Əlbətdə ki, Yaponiya yeniliyinin istifadəsi "qurudu" və hər özünə hörmət edən aerodrom meteoroloqunun bağında tələbat olmayan "şar-göz"lər peyda oldu".

Vizual mübarizə vasitələrinin effektivliyi barədə isə dəqiq söz demək mümkün deyil...


Dəhşətli "göz-şar"


Təyyarələri qorumağın bir çox başqa üsulları (torlar, yırtıcılar, radio ilə idarə olunan quş modelləri, güzgü şarları, müqəvva və radiolokatorlar) arasında şahin quşlarının tətbiqi effektivliyi ilə seçilir. Bu əksər quşlarda genetik səviyyədə qorxu hissi aşılayır. İlk dəfə şahinlər 60-cı illərdə dünyanın əsas hava limanlarında və aviabazalarında xidmətə başladılar, SSRİ-də isə yalnız 80-ci illərin sonlarında tətbiq edildi. Çexoslovakiyadan gələn sosialist düşərgəsindəki qonşular, Orta Asiya şahinlərini yetişdirmək üçün metodologiya yaratmaqda kömək etdilər. Lakin Sovet İttifaqı aviasiyanın maraqları üçün qanadlı yırtıcılardan geniş istifadə təcrübəsini yarada bilmədi. Bəlkə şahinlər yalnız Kremldə səmərəli işləyirdilər, dinc quşları baxımlı mənzərələrdən və çiçəkli ərazilərdən uzaqlaşdırırdılar. İndi Rusiyanın əsas hava limanlarının əksəriyyəti əsas rolları şahinlərin ifa etdiyi ornitoloji xidmətin bahalı servisindən istifadə edir. Bu da sehrli məlhəm deyil: heyvanlar xəstələnir, tükünü dəyişir, yorulur, xüsusi qayğı və təlim tələb edir. Bundan əlavə, bəzi quşlar (məsələn, qağayılar) qorxu bilmir, şahin "operator"un əlinə qonan kimi onlar dərhal köhnə yerlərinə qayıdırlar.

Təyyarə ilə quşlar arasındakı qarşıdurma son həddən hələ uzaqdır. İnsanların hər yeni addımı ilə quşlar uyğunlaşma yollarını tez tapır və yenidən adət etdikləri yaşayış yerlərinə qayıdırlar. İnsan isə havada əvvəllər necə artıq idisə, indi də elə qalmaqdadır.

Yazı Yevqeni Fedorova məxsusdur
Hərbi ekspert Ədalət Verdiyev
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Quşlar   HHQ