Ordu.az xəbər verir ki, bu barədə “The National Interest” nəşri “İran müharibəsi TRIPP Qafqaz dəhlizinin niyə vacib olduğunu göstərir” başlıqlı məqaləsində yazıb.
Nəşr qeyd edib ki, “Epik Qəzəb Əməliyyatı”nın başlanmasından beş həftə keçməsinə baxmayaraq, İranla müharibənin sonu görünmür. Lakin təxminən 1500 mil şimalda daha effektiv bir sülh prosesi davam edir. Ötən həftə Ermənistan və Azərbaycan xarici işlər nazirləri normallaşma prosesində müsbət irəliləyişləri qeyd ediblər. İki tərəf arasında imzalanan sülh razılaşmasında yer alan 27 millik dəhliz ABŞ-nin son nəsildə xaricdə inşa etdiyi ən mühüm infrastruktur layihələrindən biri ola bilər və İran müharibəsi bunun niyə vacib olduğunu göstərir.
“Tarixən ABŞ-nin gücü dünyanın ən dar keçidlərindən keçərək genişlənib. Panama kanalı bunun ən bariz nümunəsidir: Panama quru körpüsü üzərindən keçən 50 millik zolaq qlobal ticarəti dəyişdirib, ABŞ-nin Qərb yarımkürəsində təsirini gücləndirib və təxminən 90 il ABŞ-nin nəzarətində qalıb.
ABŞ tərəfindən dəstəklənən “Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu” (TRIPP) (Zəngəzur dəhlizi-red.) də bu modelə uyğun gəlir. TRIPP Azərbaycanın əsas ərazisini onun eksklavı olan Naxçıvanla Ermənistanın cənubundan, İran sərhədinə yaxın bölgədən birləşdirən tranzit dəhlizidir. Ermənistan və Azərbaycan arasında 32 illik münaqişədən sonra ötən ilin avqustunda Ağ Evdə razılaşdırılan bu layihə Avrasiyada yeni strateji boğaza çevrilə bilər.
Panama kimi, TRIPP-in dəyəri onun ölçüsündə deyil, yerləşdiyi strateji mövqedədir. Bu dəhliz malların Asiyadan Avropaya daşınmasına imkan verəcək, eyni zamanda Rusiya və İran ərazisindən yan keçərək Qərbə Mərkəzi Asiyanın strateji minerallarına və nadir torpaq elementlərinə çıxış verəcək və bu resursların əvvəlcə Çin üzərindən daşınmasına ehtiyacı aradan qaldıracaq.
İran müharibəsi TRIPP-in əhəmiyyətini göstərir
Hörmüz boğazındakı böhran belə keçidlərin əhəmiyyətini real vaxtda nümayiş etdirir. Fevralın 28-də ilk zərbələrdən bir neçə saat sonra İranın İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu boğazı bağlamağa başlayıb və bu, 1970-ci illərdən bəri qlobal enerji təchizatında ən ciddi pozuntuya səbəb olub”, - deyə KİV vurğulayıb.
Məqalə müəllifinin sözlərinə görə, ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin Beşinci Donanması Hörmüz boğazının açıq qalmasını təmin etmək üçün daimi olaraq Bəhreyndə yerləşir.
“Husilər Bab əl-Məndəb boğazında gəmiçiliyi pozduqda Vaşinqton hərbi gücdən istifadə edib. TRIPP isə eyni məntiqi quru dəhlizinə tətbiq edir və artıq bu məntiq nəzəri deyil. Qlobal iqtisadiyyatın asılı olduğu dəniz keçidləri indi real müharibə şəraitində mübahisə predmetinə çevrilib.
İranın TRIPP-ə qarşı mövqeyi də ritorikadan real hərəkətlərə keçib. Martın 5-də İran pilotsuz uçuş aparatları Naxçıvan Beynəlxalq Hava Limanını və yaxınlıqdakı məktəbi bombalayıb, nəticədə mülki şəxslər yaralanıb və terminal zədələnib. Bu hadisə dəhlizin layihələndiricilərinin əvvəlcədən proqnozlaşdırdığı təhlükə ilə ilk birbaşa qarşılaşma olub. İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu ilə əlaqəli bir “Telegram” kanalı bu ərazini “xarici rəsmilərin İrana qarşı hücumlar planlaşdırdığı yer” kimi təqdim edib ki, bu da TRIPP infrastrukturuna dolayı işarə kimi qiymətləndirilir. Prezident İlham Əliyev buna cavab olaraq Azərbaycan Ordusunu tam döyüş hazırlığı vəziyyətinə gətirib.
Lakin Naxçıvana edilən hücum sülh prosesini dayandırmayıb, əksinə sürətləndirib. Bir neçə saat ərzində Ermənistan və Azərbaycan xarici işlər nazirləri hadisəni müzakirə edərək gərginliyin artmasının qarşısını almağın vacibliyini vurğulayıblar. Ötən həftə keçirilən telefon danışığı (son üç həftədə ikinci) daha müsbət atmosferdə keçib və normallaşma prosesində irəliləyiş qeyd olunub. NATO da eyni gün yayımladığı illik hesabatında sülhə doğru əhəmiyyətli irəliləyişi alqışlayıb.
ABŞ Ermənistan və Azərbaycan üçün Rusiyadan daha etibarlı tərəfdaşdır
Rusiya İran münaqişəsinin uzanmasında maraqlıdır, çünki bu, neft qiymətlərinin artmasına səbəb olur və rus ixracatçılarına əlavə gəlir qazandırır. Bu səbəbdən Moskva TRIPP layihəsini zəiflətməyə və ya dayandırmağa çalışıb, lakin buna nail ola bilməyib”, - deyə müəllif yazıb.
Məqalədə qeyd edilir ki, 2023-cü ildə Qarabağ münaqişəsinin bitməsindən sonra Rusiyanın Qafqazdakı mövqeyi zəifləyib.
“Ermənistan və Azərbaycan ötən il əsas vasitəçi kimi Vaşinqtonu seçib və İran müharibəsi Rusiyanın regiondakı təsir imkanlarının məhdudluğunu daha da üzə çıxarıb. Naxçıvana hücuma Moskvanın reaksiyası bunu göstərir: o, həm Azərbaycana, həm də İrana “maksimum təmkin” göstərməyi tövsiyə edərək faktiki olaraq təcavüzə məruz qalan tərəfi günahlandırıb.
Digər quru marşrutları da risk altındadır. Uzun müddət Qafqazın əsas tranzit mərkəzi hesab olunan Gürcüstan Moskvanın təsirinə yaxınlaşmaqda davam edir. Oradakı əsas Şərq-Qərb magistralı Cənubi Osetiyada yerləşən rus qoşunlarından cəmi 400 metr məsafədə keçir və bu da logistikanı risk altına qoyur. TRIPP isə Asiyanı Avropa ilə birləşdirən Orta Dəhlizi tamamlayan daha təhlükəsiz alternativ təqdim edir.
30 ildən artıq müddətdə Ermənistan və Azərbaycan postsovet dövrünün ən şiddətli etnik münaqişələrindən birində iştirak edib, nəticədə 30 mindən çox insan həlak olub və bir milyondan çox insan məcburi köçkün düşüb. Rusiya bu münaqişədən istifadə edərək hər iki ölkəni özündən asılı vəziyyətdə saxlayıb, hər iki tərəfə silah satıb və Qarabağda separatçıları dəstəkləyib. Lakin tərəflər bu siyasəti anlayaraq Moskvanın yerinə Vaşinqtonu seçiblər və bu da avqust ayında keçirilən sülh sammitinə gətirib çıxarıb. ABŞ dəhlizin ilk 49 il ərzində idarə olunması üçün yaradılacaq şirkətdə 74 faiz pay qarşılığında onun təhlükəsizliyini təmin etməyə razılaşıb. Ermənistan isə 26 faiz paya sahibdir, lakin əməliyyat nəzarəti ABŞ-də qalır”, - deyə məqalədə bildirilib.
Müəllif yazıb ki, ABŞ üçün dəhlizin təhlükəsizliyini təmin etmək vaxtı məhz indi çatıb.
“Hörmüz böhranı dəniz yollarına əsaslanan enerji təchizatının zəifliyini üzə çıxarıb. ABŞ nadir torpaq elementlərinin böyük hissəsi üçün hələ də Çindən asılıdır və Pekin ötən il bunu ixrac məhdudiyyətləri ilə iki dəfə göstərib. Mərkəzi Asiya isə bu resursların böyük ehtiyatlarına malikdir, lakin indiyədək onların daşınması əsasən Çin üzərindən həyata keçirilirdi. TRIPP isə bu resursları birbaşa Avropa bazarlarına çıxaran, ABŞ nəzarətində olan təhlükəsiz dəhliz yaradır.
TRIPP-ə qarşı siyasi etirazlar perspektivli deyil
Bu dəhliz gözlənilmədən erməni diaspor təşkilatlarının da etirazı ilə qarşılaşıb. ABŞ-də fəaliyyət göstərən Erməni Milli Komitəsi bu layihəni “Ermənistanın suveren hüquqlarının ABŞ tərəfindən dəstəklənən korporativ konsorsiuma verilməsi” kimi qiymətləndirib. Digər təşkilatlar isə bunu “suverenliyin planlı şəkildə itirilməsi” adlandırıb.
Lakin İran müharibəsi bu iddialara əks arqument təqdim edir. Ermənistanın 26 faizlik payı layihədən sabit gəlir əldə etməyə imkan verir, ABŞ-nin təhlükəsizlik təminatları isə ölkəni regiondakı təzyiqlərdən qoruyur. Üç milyon əhalisi olan quruya çıxışı olmayan bir ölkə üçün alternativ müstəqillik deyil, daha böyük risklərlə üzləşməkdir.
Tehran və Moskva TRIPP-i Avrasiyada təsir balansının dəyişməsi kimi qiymətləndirir. ABŞ bu müqaviməti dəhlizin əhəmiyyətinin təsdiqi kimi qəbul etməli və müharibə bitməzdən əvvəl onun təhlükəsizliyini, maliyyələşməsini və fəaliyyətini təmin etməlidir”, - deyə nəşr vurğulayıb.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
