Ordu.az xəbər verir ki, bu barədə “Fondsk.ru” nəşri “Yaxın Şərq: Hörmüz boğazının ərəb alternativləri tələbat qazana bilərmi?” başlıqlı məqaləsində yazıb.
Nəşr qeyd edib ki, Hörmüz boğazında gərgin vəziyyətin davam etməsi, dünya neft tədarükünün təxminən 20 faizinin keçdiyi bu marşrutun risk altında qalması enerji bazarlarının çökməsi təhlükəsini yaradır.
“Bunu martın 10-da “Saudi Aramco” şirkətinin baş direktoru Amin Nasser bildirib. Onun sözlərinə görə, “kəsintilər nə qədər uzun davam edərsə, qlobal neft bazarı və dünya iqtisadiyyatı üçün nəticələr bir o qədər fəlakətli olacaq”. 2025-ci ilin nəticələrinə görə Səudiyyə neft nəhəngi zəif tələbat səbəbindən mənfəətin 12 faiz azaldığını açıqlayıb.
Fars körfəzi ölkələrinin gəlirləri Hörmüz boğazında gəmiçiliyin bərpasından asılı olacaq. “Tədarükün uzun müddət dayanması aviasiya və kənd təsərrüfatından tutmuş sənaye və gəmiçiliyə qədər müxtəlif sahələrə təsir göstərə bilər, - deyə Nasser xəbərdarlıq edib.
Bu arada Fars körfəzində münaqişənin kəskinləşməsi və Hörmüz boğazının faktiki blokadası fonunda Səudiyyə Ərəbistanı mart ayında (9 ildən sonra) strateji gəmiçilik kanalı olan “King Salman Canal” layihəsinin hazırlanmasını yenidən bərpa edib. Səudiyyə rəhbərliyinin bu iddialı təşəbbüsü iqtisadiyyatın şaxələndirilməsini nəzərdə tutan və enerji resurslarının ixracından asılılığın tədricən azaldılmasını hədəfləyən “Vision 2030” proqramının məntiqinə uyğundur. Bu təşəbbüs tez-tez Neom kimi böyük Səudiyyə meqalayihələri ilə də əlaqələndirilir. “Neom” layihəsi Qırmızı dənizə baxan və uzunluğu 170 km olan “The Line” meqaşəhərinin tikintisini də nəzərdə tutur. Lakin son illərdə layihənin miqyası əhəmiyyətli dərəcədə azaldılıb və hətta tam ləğv edilə biləcəyi də istisna olunmur”, - deyə KİV qeyd edib.
Müəllif yazıb ki, nəhəng xərclərin iqtisadi əsaslandırması logistika, gəmiqayırma, sənaye emalı, suvarılan kənd təsərrüfatı və turizm sahələrində yeni dəyər zəncirlərinin yaradılmasını nəzərdə tuturdu.
“Bəzi araşdırmalara görə, duzsuzlaşdırılmış sudan səhrada aqrar-sənaye mərkəzlərinin dəstəklənməsi üçün istifadə edilə bilər ki, bu da ölkənin ərzaq təhlükəsizliyini gücləndirə bilər. Səudiyyə Ərəbistanı artıq istifadə etdiyi suyun böyük hissəsini duzsuzlaşdırma yolu ilə istehsal edir. Bu isə tullantıların utilizasiyası və yüksək enerji sərfi ilə bağlı müəyyən ekoloji nəticələr doğurur.
Dəyəri 250 milyard dollara qədər qiymətləndirilən layihə Fars körfəzindən (Dammam neft limanından) Qırmızı dənizə (Yanbu şəhərinin şimalına) qədər alternativ transərəb su marşrutunun tikintisini nəzərdə tutur. Layihənin yekun texniki-iqtisadi əsaslandırmasının bu ilin payızında təqdim edilməsi planlaşdırılır. Geosiyasi baxımdan layihə Yaxın Şərqin Şərqlə Qərb arasında qlobal logistika və ticarət mərkəzi kimi tranzit rolunu gücləndirməyə yönəlib”, - deyə məqalədə qeyd edilib.
Müəllifin sözlərinə görə, ilk dəfə 2014-2015-ci illərdə müzakirə olunan kanal konsepsiyası uzunluğu 950-960 km olan süni su arteriyasının tikintisini nəzərdə tutur.
“Kanal krallığın ərazisini şərqdən qərbə doğru kəsəcək. Texniki standartlara görə kanalın istismar genişliyi təxminən 150 metr, dərinliyi isə 25 metr olmalıdır. Bu parametrlər böyük tonnajlı tanker və konteyner gəmilərinin Hörmüz boğazını dolanaraq keçməsini təmin edəcək.
Hidravlik mühəndislik infrastrukturu üzrə birbaşa xərclərin (torpaq işləri, qazıntılar, sahil bərkitmə və s.) 80-100 milyard dollar təşkil edəcəyi gözlənilir. Bundan əlavə, marşrut ərazisinin kompleks inkişafı, limanların, dəmir yolu xətlərinin, magistral yolların tikintisi və kanal boyunca xüsusi iqtisadi zonanın yaradılması layihənin ümumi dəyərini 250 milyard dollara qədər artırır.
Kanal əsasən dünyanın ən böyük qumlu səhralarından biri olan Rub əl-Xali səhrasından keçəcək. Şərq giriş nöqtəsinin Fars körfəzi sahilində yerləşən “Dammam” və “Cubeyl” sənaye və terminal klasterləri yaxınlığında olması nəzərdə tutulur. Mövcud məlumatlara görə, layihəni Küveyt və Bəhreyn dəstəkləyir”, - deyə nəşr bildirib.
Müəllif yazıb ki, uzunluğu 1200 km-dən artıq olan daha iddialı alternativ variant kanalı “Dammam”dan Ədən körfəzinə qədər, Cənubi Yəmən ərazisindən keçirməyi nəzərdə tuturdu.
“Lakin çox yüksək kapital xərcləri və siyasi amillər, o cümlədən qonşu ölkələrlə uzun danışıqlar və razılaşmaların zəruriliyi səbəbindən bu layihə 2010-cu illərin ortalarında dayandırıldı. “King Salman Canal” yalnız yük daşımaları marşrutu kimi deyil, həm də transərəb çoxfunksiyalı tranzit və logistika dəhlizinin elementi kimi nəzərdən keçirilir.
Xatırladaq ki, hazırda Hörmüz boğazını dolanan bir neçə böyük boru kəməri fəaliyyət göstərir.
Trans-Səudiyyə neft kəməri (East-West Pipeline) Rub əl-Xali səhrasından keçərək əsasən şiələrin yaşadığı Şərq vilayətindən və Abqaiq yataqlar qrupundan Qırmızı dənizdə yerləşən Yanbu limanına qədər uzanır. Uzunluğu təxminən 1260 km-dir və gündəlik ötürmə gücü 5 milyon bareldir. Martın ilk ongünlüyü üzrə faktiki istifadə olunan güc gündə təxminən 2,5 milyon barel təşkil edir. Nasserin sözlərinə görə, bu kəmər tam gücü ilə istifadə ediləcək və Yanbu limanına əlavə, o cümlədən ehtiyat neft ehtiyatları daşınacaq.
“Financial Times” qəzetinin məlumatına görə, yaxın vaxtlarda VLCC sinfinə məxsus 30 iri tanker Yanbu limanına yönələcək. Bu tankerlərin hər biri 2 milyon bareldən çox neft daşıya bilir. Gəmilərin sahibləri arasında “Dynacom Tankers”, “Minerva Marine”, “Frontline” şirkətləri və Çinin dövlət şirkəti “Cosco” da var. Tankerlərin bir hissəsi əsasən Çinə, qismən Hindistan və Cənubi Koreyaya neft tədarükü üzrə Səudiyyə Ərəbistanının uzunmüddətli müqavilələrini yerinə yetirir”, - deyə nəşr qeyd edib.
KİV bildirib ki, bundan başqa, BƏƏ-nin ADCOP neft kəməri də mövcuddur. Bu kəmər BƏƏ-nin şimal-qərbindən Ərəb dənizində yerləşən Füceyra limanına qədər uzanır. Onun gücü gündə 1,8 milyon bareldir, lakin hazırda təxminən 700 min barel istifadə olunur. Digər bir kəmər isə BƏƏ-nin Əl-Haba bölgəsindən Omanın şimalındakı Sohar limanına qədər uzanan 170 km-lik neft kəməridir və orta gücə malikdir.
“Beynəlxalq Enerji Agentliyinin qiymətləndirməsinə görə, bu alternativ marşrutlar birlikdə gündə təxminən 3,6-5,6 milyon barel neft ötürməyə imkan verir. Bu isə 2026-cı il fevralın 28-dək Hörmüz boğazından aylıq daşınan neft həcminin 30 faizindən azdır.
2023-2024-cü illərdə bu boru kəmərlərinin gücünün artırılması və yeni kəmərlərin tikilməsi planları barədə də məlumatlar yayılmışdı. Bunlara Qətərdən Səudiyyə Ərəbistanının sərhəd bölgələrindən keçərək Oman terminalına qədər təxminən 650 km uzunluğunda yeni kəmər və “East-West” kəmərindən Süveyş kanalına yaxın Əqəbə körfəzində yerləşən Səudiyyə limanı Əl-Humeyda istiqamətində təxminən 600 km-lik əlavə qolun tikilməsi daxildir.
İraqın cənubunda Küveyt və Rumeyla yataqlarının həmin sistemə qoşulması barədə də məlumatlar vardı. Lakin bölgədə hazırkı müharibəyə qədər bu layihələrin reallaşması barədə yeni məlumatlar yayılmamışdı.
“Saudi Aramco” rəhbəri amerikalı hərbi gəmilərin neft daşıyan tankerləri müşayiət etməsi ehtimalı barədə suala cavab olaraq bildirib ki, “məhsulumuzu müştərilərə çatdırmağa kömək edəcək hər hansı addımı və ya tədbiri dəstəkləyəcəyik”. Lakin belə addımlar yalnız gərginliyi artıracaq və İranın, o cümlədən “asimmetrik” tədbirlər çərçivəsində, aqressorlara cavab vermək qətiyyətinə təsir göstərməyəcək”, - deyə müəllif yazıb.
KİV-ə görə, ehtimal etmək olar ki, alternativ layihələr, boru kəmərləri, kanallar və digər infrastruktur obyektləri də diqqətdən kənarda qalmayacaq. Martın 8-də baş verən insident də bunu göstərir.
“Daha əvvəl qeyd olunduğu kimi, İrana qarşı aqressiya ilə ABŞ və İsrail Fars körfəzi Ərəb Dövlətləri Əməkdaşlıq Şurasına daxil olan tərəfdaşlarını da bu prosesə böyük ölçüdə cəlb ediblər. Halbuki həmin ölkələr ərzaq və gündəlik tələbat mallarının 90 faizədək hissəsini idxal edirlər və şübhə yoxdur ki, onlar bunun nəticələrini hələ dəfələrlə hiss edəcəklər.
Bəzi müşahidəçilərin fikrincə, uzanan münaqişə staqflyasiyaya, iqtisadi artımın zəifləməsi ilə yüksək inflyasiyanın birləşməsinə səbəb ola bilər. Bu isə “King Salman Canal” və oxşar layihələrin həyata keçirilməsini çətinləşdirə bilər”, - deyə nəşr bildirib.
Alpər Mövludoğlu
Ordu.az
