Bu kontekstdə Suriyadakı son proseslərin də bölgəyə təsir etdiyini söyləyə bilərik. Rusiyanın həm Ukrayna müharibəsindəki hazırkı mövqeyi, həm də Suriyada gücünü itirməsi onun Cənubi Qafqazdakı təsirini xeyli zəiflətdi. Bu prosesdə Aİ-nin Ermənistanın üzvlüyünə vaxt baxımından müsbət yanaşması bu qlobal dinamika ilə sıx bağlıdır. Çünki Rusiyanın zəifləməyə başladığı bir vaxtda Aİ-nin bu işə qarışması mövcud boşluğu doldurmaq cəhdi kimi də şərh edilə bilər.
Ukrayna müharibəsi və Qarabağ qələbəsi ilə baş verən bu proses Cənubi Qafqazın geosiyasi əhəmiyyətini və qlobal aktorların bu regiona doğru strateji addımlarını bir daha ortaya qoydu. Bu vəziyyət həm də region ölkələrinə xarici siyasət üstünlüklərini yenidən formalaşdırmağa imkan verir. Bu, həm də Qərbin regionda təsirini artırmaq cəhdlərini sürətləndirir.
Cənubi Qafqazda tarazlıq
Ermənistanın Aİ-yə üzvlük prosesinə rəsmən başlamaq qərarı qlobal və regional təsirlərin, xüsusilə də Ukrayna müharibəsi və Suriyadakı proseslərin əksi kimi qiymətləndirilə bilər. Bu qərarın Cənubi Qafqazdakı tarazlığa əhəmiyyətli təsirləri olacağı şübhəsizdir. Çünki Ermənistanın bu addımı həm regional güc balanslarını, həm də beynəlxalq münasibətləri yenidən formalaşdırmaq potensialına malikdir.
Digər tərəfdən, Gürcüstanın Aİ-yə üzvlük prosesi zamanı baş verən hadisələrlə Ermənistanın üzləşə biləcəyi mümkün çətinliklər arasında paralel aparmaq da mümkündür. Yadınızdadırsa, Gürcüstanda keçirilən seçkilər ölkənin Aİ-yə üzvlük prosesinin dayandırılmasına və ictimai etirazlara səbəb oldu. Lakin Gürcüstandakı bu proses ölkədə ciddi siyasi parçalanmaya yol açdı. Analoji ssenarinin Ermənistanda baş vermə ehtimalı kifayət qədər yüksəkdir.
Çünki Ermənistanın Aİ-yə üzvlük qərarını Qərblə Rusiya arasında hakimiyyət mübarizəsinin əksi kimi qiymətləndirmək olar. Aİ ilə inteqrasiya prosesinə daxil olmaq Qərbin Ermənistana tərəfini aydınlaşdırmaqla bağlı təzyiqlərini artıracaq. Bu vəziyyət Ermənistan üçün ciddi xarici siyasət riskləri yaradır, çünki onu iki güc arasında sıxışdırılmış vəziyyətə salacaq.
Nəticə olaraq Ermənistanın Aİ-yə üzvlük prosesinə başlaması təkcə regional balanslar baxımından deyil, həm də qlobal güc mübarizəsi kontekstində mühüm nəticələrə səbəb olacaq. Ona görə də Rusiyanın bu qərara reaksiyası və Qərbin Ermənistana təsirinin necə formalaşacağı yaxın günlərdə bəlli olacaq.
Ermənistan Qarabağ qələbəsindən sonra verdiyi bəyanatlarda Rusiyadan asılılığın strateji səhv olduğunu vurğulayaraq, üzv olduğu bəzi beynəlxalq strukturlardan, xüsusilə Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatından (KTMT) çıxmaq məsələsini gündəmə gətirib. Bu dövrdə həm Aİ ölkələri, həm də ABŞ Cənubi Qafqazda Ermənistanı Rusiyadan uzaqlaşdırmaq və Qərbə yaxınlaşdırmaq üçün müxtəlif addımlar atdı.
“Eagle Partner” hərbi təlimləri və yardım proqramları ilə Ermənistanı Qərb blokuna daxil etməyi qarşısına məqsəd qoyan Qərb bu istiqamətdə ciddi irəliləyiş əldə edib. Bu hadisələrə uyğun olaraq Aİ ilə Ermənistan arasında münasibətlərdə əhəmiyyətli yaxınlaşma əldə olunub. Aİ hətta Ermənistanın təhlükəsizliyini dəstəkləməyə hazır olduğunu nümayiş etdirmək üçün Ermənistana "müşahidəçilər missiyası" yerləşdirmək planlarını açıqlayıb. Ermənistanın ABŞ ilə birgə hərbi təlimlər keçirməsi və Ukrayna müharibəsində Qərbə dəstək verməsi Rusiya ilə münasibətləri qırılma nöqtəsinə gətirib.
Ermənistanın Suriya siyasəti
Suriyada baş verən son hadisələrin Rusiyaya və bu səbəbdən də Qafqaz regionuna təsirini nəzərə alsaq, Ermənistanın bu qərarının dolayısı ilə Suriyada baş verənlərlə bağlı olduğunu söyləmək olar. Vaxtilə Ermənistan hökumətinin Bəşər Əsədi dəstəkləməsi Qərbi narahat etsə də, bu, ciddi problemə çevrilmədi. İranla “strateji tərəfdaşlıq” çərçivəsində həyata keçirilən siyasətlər kimi, Əsəd rejimi ilə münasibətlər də Qərb tərəfindən böyük ölçüdə diqqətdən kənarda qalıb.
Ermənistanın Suriyada Rusiya ilə keçmiş birgə fəaliyyətindən xəbərdar olan Qərb bu vəziyyəti açıq şəkildə tənqid etməkdən çəkinir. Ermənistanın Rusiyaya, deməli, Əsəd rejiminə dəstək verməsi Qərbin Əsədə qarşı xarici siyasəti ilə açıq-aşkar ziddiyyət yaradıb. Ermənistan ordusunun Suriyada Əsədə dəstək məqsədilə Rusiya ilə birgə fəaliyyəti vaxtaşırı ABŞ tərəfindən pislənsə də, Ermənistanla münasibətlərdə problem yaratmadı.
Göründüyü kimi, Qərb həm Aİ-yə üzvlük, həm də NATO vasitəsilə İrəvanı öz tərəfinə çəkməyə çalışır. Lakin Ermənistanın həm Qərb, həm də Şərqlə münasibətlərində ikili mövqe tutması regionda sabitliyə mənfi təsir göstərir. Bu vəziyyət Ermənistanın xarici siyasətdə oynaya biləcəyi bütün kartları sərf etdiyi və yeni variantlar istehsal etmək imkanlarının sonuna çatdığı qənaətini gücləndirir.
Bu səbəbdən Əhməd Şara dövründə Ermənistanın Suriya siyasətini necə formalaşdıracağı maraq doğurur. Çünki Rusiya ilə münasibətləri günü-gündən zəifləyən Ermənistan bu məqamda Suriya siyasətinə yenidən baxmalıdır. Lakin Qərbin bu məsələdə aydın mövqe sərgiləməməsi Ermənistana ikili siyasət yürütmək qabiliyyətini saxlamağa imkan verir. Bu dinamika regional sabitlik və Ermənistanın beynəlxalq aləmdəki mövqeyi baxımından diqqətlə izlənilməli olan prosesdir.
Ermənistan Aİ-yə üzvlük yolunda
Ermənistan hökuməti yanvarın 9-da təsdiq edilmiş qanun layihəsi ilə Aİ-yə üzvlük prosesinə rəsmən start verib. Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan bəyan edib ki, ölkəsinin Aİ-yə tam üzvlüyünə sözügedən qanunun qəbulu ilə deyil, hazırkı konstitusiyaya uyğun olaraq referendum yolu ilə nail olmaq olar. Yaxşı, bundan sonra nə olacaq? Ermənistanda qəbul edilən qanun layihəsinin qüvvəyə minməsi üçün parlamentdə təsdiq edilməli, Konstitusiya Məhkəməsinin təsdiq prosesindən keçməli və prezident tərəfindən təsdiqlənməlidir.
Ermənistanın Aİ-yə üzvlüyü üçün İrəvanın Rusiya ilə bütün əlaqələri kəsməsi çox vacibdir. Bu istiqamətdə mühüm addımların atıldığını görmək olar. İrəvan KTMT-dən, habelə Avrasiya İqtisadi Birliyindən çıxmalı olacaq. Ölkə həm də İranla strateji tərəfdaşlığa son qoymalı olacaq.
Nəticə olaraq, coğrafi və geosiyasi baxımdan birbaşa əlaqəsi olmayan Gürcüstan, Balkan ölkələri və hətta müharibənin davam etdiyi Ukraynanın Aİ-yə üzvlük prosesi gündəmdə olduğu halda, hazırda Türkiyəyə qarşı qərəzli münasibət düşündürücüdür. Aİ-nin dərc etdiyi genişlənmə hesabatlarında Türkiyənin son vaxtlar artan geosiyasi əhəmiyyəti vurğulansa da, Aİ ilə münasibətlərdə müsbət atmosferin yaranmaması diqqəti çəkir.
Türkiyənin Afrika, Mərkəzi Asiya və Qafqazda güc və təsirinin artmasına baxmayaraq, bu hadisələrə məhəl qoyulmaması, Gürcüstan və Ermənistan kimi dövlətlərə Aİ üzvü kimi müsbət baxılması Qərbdə tarixi qərəzlərin və orientalist baxışların hələ də təsirli olduğunu göstərir. Bu səbəbdən bölgə hər keçən gün daha bir geosiyasi mübarizənin mərkəzinə çevrilməkdə davam edir. Xüsusilə Suriyadakı proseslər fonunda Qərb dünyasının bu rəqabəti getdikcə daha da gücləndirəcəyini və bölgədə güc balansını formalaşdırmaq üçün yeni strategiyalar hazırlayacağını söyləmək olar.
Aqil Məmmədov
Ordu.az
