Dekabrın 8-də Suriya müxalif qüvvələrinin Dəməşqə daxil olması və “Bəəs” rejiminin devrilmiş lideri Bəşər Əsədin ölkəni tərk etməsi ilə 61 illik “Bəəs” rejimi və 53 illik Əsəd rejimi devrildi. Qanlı vətəndaş müharibəsində hakimiyyətdə qalmaq üçün Rusiya və İranın dəstəyi ilə mübarizə aparan rejim 13 gün kimi qısa müddətdə sürətlə süqut etdi. Lakin müxalif qüvvələrin qəti və sürətli qələbəsinə baxmayaraq, Suriyada bundan sonra nələrin baş verəcəyi ilə bağlı qeyri-müəyyən məqamlar çoxdur.
Əsəd necə və hara qaçıb?
Rusiya mətbuatında dekabrın 8-də çıxan xəbərə görə, Rusiya humanitar əsaslarla Moskvaya gələn Əsəd və ailəsinə sığınacaq verib. Humanitar səbəblərin nə olduğu açıqlanmayıb.
Əsəd nisbətən münaqişəsiz keçən son 5 ildə Dəməşq rejiminin beynəlxalq tanınmasını bərpa etmək, iqtisadi sanksiyaları ləğv etmək və normallaşma razılaşmalarına nail olmaq üçün diplomatiya aparırdı. Lakin zamanla qanqrenə çevrilmiş iqtisadi, sosial, siyasi və hərbi problemləri həll edə bilməyəndə, rejimin sürətlə süqutu qaçılmaz oldu. Buna görə də Əsəd 13 illik vətəndaş müharibəsinin sonunda bu günün ən böyük müharibə cinayətkarlarından biri kimi hakimiyyəti tərk etməli oldu.
Bundan sonra nə olacaq?
61 illik “Bəəs” rejimi devrilsə də, Suriyada 13 ildir davam edən vətəndaş müharibəsinin bitdiyini söyləmək hələ tezdir. Bütün müxalif qruplar paytaxt Dəməşqi ələ keçirsə də, iqtidara gələn qüvvələr bundan sonra bir çox problem və gündəm bəndləri ilə üz-üzədir.
Noyabrın 27-dən əvvəl Suriya praktiki olaraq üç hissəyə bölünmüşdü: rejim bölgələri, müxalif qüvvələrin nəzarətində olan bölgələr və PKK/YPG terror təşkilatının nəzarətində olan bölgələr. Rejimin devrilməsi ilə müxaliflər Fərat çayının qərbində tam nəzarəti ələ alaraq, yenidən vahid unitar Suriyaya doğru mühüm addım atdılar. Unitar quruluşa ən son maneə ABŞ-nin dəstəyi ilə Fəratın şərqində PKK/YPG terrorudur. Suriyanın neft ehtiyatlarının böyük hissəsinin bu bölgələrdə olması yeni Dəməşq administrasiyası üçün terrorla mübarizəni vazkeçilməz edir. Ona görə də Dəməşqdə keçid administrasiyası üçün uğurlu addımlar atıldıqdan sonra hərbi qrupların YPG-yə qarşı əməliyyatlara başlamasını gözləmək olar.
İndiki məqamda keçid hökumətinin qurulması çətin proses kimi görünür. Suriyalı müxalif qruplar arasında aparılan danışıqlar onların çoxhissəli quruluşuna, yerli qəbilələrin gücünə və azlıq qruplarının mövcudluğuna görə yüksək iştirakçılıq vəziyyətindən xəbər verir. Burada kritik olan keçmişdə Liviya misalında olduğu kimi yeni münaqişələrə səbəb olmaqdansa, bu çoxhissəli strukturun mülki keçid idarəçiliyi vasitəsilə prosesə rəvan daxil edilməsi olacaq. Bir sözlə, hərbi sahədə ilk gündəm Türkiyə ilə birlikdə PKK/YPG terroruna qarşı mübarizə olsa da, siyasi baxımdan keçid idarəçiliyində güzəştə getmək cəhdləri ön plana çıxacaq.
Rejimin süqutundan hansı ölkə və necə təsirləndi?
“Bəəs” rejiminin devrilməsindən sonra bütün gözlər əvvəlcə rejimin ən böyük dəstəkçiləri olan Rusiya və İrana çevrildi. Rusiya üçün Suriya, xüsusən 2015-ci ildən sonra birbaşa işə qarışdığı zaman yeni mənalar qazandı. Sovet dövründən qalma münasibətlərə baxmayaraq, Rusiya 2015-ci ildən sonra rejimi ayaqda saxladıqdan sonra “Tartus” və “Hmeymim” bazalarına yerləşərək, ciddi qazanc əldə etdi. Bu xaricdəki bazalar rusların yenidən qlobal gücə çevrilmək iddiasının ən böyük sübutu kimi məna kəsb etdi. Bu bazalar təkcə Suriya üçün deyil, həm də Rusiyanın Afrikada artan fəaliyyəti üçün mühüm logistika mərkəzinə çevrildi. Ancaq rejimin süqutu ilə Rusiya Soyuq müharibə dövründən qalan mühüm müttəfiqini və bu bazalarını itirdi. Bu səbəbdən Ukrayna müharibəsində onsuz da ciddi çətinliklər yaşayan Rusiyanın qlobal güc iddiası da ciddi zərbə aldı.
İran isə Suriyanı öz milli təhlükəsizliyini sərhəddən kənarda bərqərar etməyə əsaslanan siyasətinin bir hissəsi kimi görürdü. İrandan Livandakı “Hizbullah”a quru əlaqəni təmin etməkdə mühüm əhəmiyyət kəsb edən Əsəd rejiminin süqutu İranın ölkədəki bütün nüfuzunu itirməsinə və regional siyasətinin iflasına səbəb oldu.
ABŞ-nin İŞİD-ə qarşı mübarizə adı altında dəstəklədiyi və Suriyanın parçalanmasına zəmin yaradan terror təşkilatı PKK/YPG-yə dəstək siyasəti iflasa uğrayıb. Tarixən terror təşkilatının ən yaxın müttəfiqlərindən olan Əsəd rejiminin süqutu və onun yerinə bütün Suriyanı azad etmək iddiasında olan müxaliflərin gəlməsi YPG terrorunun həm şimaldan Türkiyə və SMO, həm də cənubdan yeni administrasiya ünsürləri tərəfindən təzyiq altına alınacağı bir platforma yaratdı.
Nəhayət, Türkiyə Suriya ilə bağlı terrorizm və təhlükəsizlik problemlərinə görə illərdir bu bərabərlikdə əhəmiyyətli qiymətlər ödəsə də, suriyalı qaçqınlara qapıları açdıqdan və müxalif bölgələrdə mülki şəxslər üçün sabit ərazilər yaratdıqdan sonra bu yeni prosesin ən böyük qalibi olaraq ortaya çıxır. İstər mənəvi, istərsə də siyasi cəhətdən qalib gələn Türkiyənin terror təşkilatı PKK/YPG-yə qarşı mübarizəsini başa vurmasından sonra cənubunda dost və sabit bir qonşunun olacağını söyləmək olar.
Nəticədə Suriyada “Növbə həkimə çatdı” və Əsəd rejimi devrildi. Yeni dövrün bir müddət sual işarələri ilə davam edəcəyi gözlənilsə də, vətəndaş müharibəsində iştirak edən aktorların qazanan və uduzan tərəflərinin açıq-aşkar ortada olduğunu söyləmək yanlış olmaz.
Asif Cəfərov
Ordu.az
